Một hợp đồng không mất hiệu lực vì được ký ở Singapore hay viết bằng tiếng Anh. Câu hỏi đúng là: luật nào điều chỉnh hợp đồng đó, hình thức của nó có đạt yêu cầu của luật ấy không, và đối tượng hợp đồng có thuộc loại mà pháp luật Việt Nam bắt buộc phải theo luật Việt Nam không — điển hình là nhà đất trên lãnh thổ Việt Nam.
Doanh nghiệp nhỏ ký hợp đồng phân phối với đối tác Nhật, người Việt ở Mỹ ký giấy mua bán với người nhà ở Việt Nam, hai người bạn ký hợp đồng vay tiền khi cùng ở Úc rồi về nước đòi nhau — tất cả có chung một nỗi lo: tờ giấy này ở Việt Nam có dùng được không. Bài này đi theo ba câu hỏi trên.
Hiệu lực hợp đồng không gắn với nơi ký
Theo pháp luật dân sự Việt Nam, hợp đồng có hiệu lực khi các bên có năng lực, tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội, và hình thức đáp ứng yêu cầu khi luật có quy định. Nơi đặt bút ký không nằm trong danh sách đó. Một hợp đồng mua bán hàng giữa hai doanh nghiệp Việt Nam ký trong chuyến công tác ở Bangkok vẫn là hợp đồng giữa hai doanh nghiệp Việt Nam.
Nơi ký chỉ trở nên quan trọng khi hợp đồng có yếu tố nước ngoài: một bên là cá nhân, pháp nhân nước ngoài; hoặc việc giao kết, thực hiện diễn ra ở nước ngoài; hoặc đối tượng hợp đồng ở nước ngoài. Khi đó câu hỏi "áp luật nào" xuất hiện, và nơi giao kết là một trong những yếu tố có thể ảnh hưởng tới câu trả lời.
Ngôn ngữ cũng không quyết định hiệu lực giữa các bên. Pháp luật không cấm hai bên tư nhân ký hợp đồng bằng tiếng nước ngoài. Vấn đề ngôn ngữ chỉ nổi lên khi hợp đồng phải nộp cho cơ quan nhà nước, công chứng ở Việt Nam, hoặc đưa ra toà — lúc đó cần bản tiếng Việt hoặc bản dịch hợp lệ.
Câu hỏi thứ nhất: luật nào điều chỉnh hợp đồng
Các bên được chọn luật. Với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, pháp luật Việt Nam nhìn chung cho các bên thoả thuận chọn luật áp dụng. Điều khoản kiểu "hợp đồng này được điều chỉnh bởi pháp luật nước X" là điều khoản quan trọng nhất cho câu hỏi hiệu lực.
Giới hạn của việc chọn luật. Có những loại hợp đồng mà quyền chọn bị hạn chế: hợp đồng liên quan tới bất động sản ở Việt Nam theo pháp luật Việt Nam; hợp đồng lao động, hợp đồng với người tiêu dùng không được làm giảm sự bảo vệ tối thiểu mà luật dành cho người yếu thế.
Không chọn luật thì sao. Khi hợp đồng im lặng, toà án hoặc trọng tài sẽ xác định luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng. Kết quả khó đoán trước, nên đừng để trống điều khoản này.
Chọn luật nhưng không hiểu luật đó. Doanh nghiệp nhỏ đồng ý theo luật nước đối tác vì "bên kia soạn sẵn". Khi có tranh chấp, mọi câu hỏi về hiệu lực, phạt vi phạm, bồi thường sẽ trả lời theo luật nước đó — nơi bạn không quen và chi phí tư vấn cao hơn.
Câu hỏi thứ hai: hình thức có đạt không
Một số loại hợp đồng phải đáp ứng hình thức nhất định mới có hiệu lực: phải lập thành văn bản, phải công chứng, chứng thực, hoặc phải đăng ký. Với hợp đồng có yếu tố nước ngoài, pháp luật dân sự Việt Nam theo hướng mềm: hình thức theo luật áp dụng cho hợp đồng; nếu không đạt theo luật đó nhưng đạt theo luật nơi giao kết hoặc theo luật Việt Nam thì vẫn được công nhận. Cách tiếp cận này giúp tránh việc một hợp đồng ký đúng thói quen ở nước ngoài bị tuyên vô hiệu chỉ vì khác mẫu.
Ngoại lệ quan trọng là hợp đồng về nhà đất ở Việt Nam. Hình thức của những hợp đồng này phải theo pháp luật Việt Nam: chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất nhìn chung phải công chứng hoặc chứng thực theo quy định. Một tờ "hợp đồng mua bán đất" ký tay ở California giữa hai người Việt, dù có công chứng viên Mỹ xác nhận chữ ký, không thay được hợp đồng công chứng tại Việt Nam để sang tên.
Cách làm phổ biến khi người bán hoặc mua đang ở nước ngoài là lập giấy uỷ quyền hợp lệ (có chứng nhận của cơ quan đại diện Việt Nam hoặc được hợp pháp hoá), để người ở Việt Nam ký hợp đồng công chứng thay. Phần uỷ quyền có bài riêng ở mảng uỷ quyền; ở đây chỉ cần nhớ: với nhà đất ở Việt Nam, hợp đồng phải được ký theo hình thức Việt Nam.
Đem hợp đồng ký ở nước ngoài ra dùng ở Việt Nam: cần gì
Bảng dưới gom các tình huống thường gặp và việc phải chuẩn bị.
| Mục đích ở Việt Nam | Hợp đồng cần thêm gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chỉ để hai bên thực hiện với nhau | Thường không cần thủ tục gì thêm | Nên có bản tiếng Việt hoặc song ngữ để tránh hiểu sai |
| Nộp cho ngân hàng, cơ quan thuế, hải quan | Bản dịch tiếng Việt; có nơi đòi chứng thực chữ ký người dịch | Hỏi danh mục giấy của từng thủ tục |
| Làm chứng cứ khởi kiện ở toà Việt Nam | Bản dịch hợp lệ; nếu chữ ký được xác nhận bởi cơ quan nước ngoài thì hợp pháp hoá, trừ diện miễn | Toà đánh giá chứng cứ theo pháp luật tố tụng Việt Nam |
| Đăng ký sang tên tài sản ở Việt Nam | Thường phải ký lại theo hình thức Việt Nam (công chứng, chứng thực tại Việt Nam) | Hợp đồng ký ở nước ngoài khó dùng trực tiếp |
| Thanh toán, chuyển tiền ra vào Việt Nam | Hợp đồng làm căn cứ giao dịch ngoại hối theo yêu cầu của ngân hàng | Ngân hàng có quyền đòi chứng từ bổ sung |
Một hợp đồng giữa hai cá nhân ký ở nước ngoài thường không có con dấu công quyền nào, nên bản thân nó không "hợp pháp hoá" được. Nếu biết trước sẽ cần dùng ở Việt Nam trước cơ quan nhà nước, các bên nên ký trước công chứng viên ở nước đó, hoặc tại cơ quan đại diện Việt Nam khi loại việc đó được phép, để có chữ ký được xác nhận.
Ví dụ giả định: khoản vay ký khi cùng sống ở Úc
Hai người bạn, đều là công dân Việt Nam, cùng làm việc ở Melbourne. Một người cho người kia vay một khoản tiền, viết giấy vay bằng tiếng Việt, ký tay, không công chứng. Vài năm sau cả hai về nước; người vay không trả. Người cho vay hỏi: giấy viết ở Úc có kiện được ở Việt Nam không.
Hợp đồng vay tài sản giữa cá nhân không bắt buộc công chứng theo pháp luật Việt Nam. Hai bên đều là công dân Việt Nam; việc giao kết diễn ra ở nước ngoài là yếu tố nước ngoài, nhưng giấy vay viết đơn giản cũng đạt yêu cầu hình thức theo luật Việt Nam. Vì vậy giấy vay đó có thể được dùng làm chứng cứ khi khởi kiện tại toà án Việt Nam nơi bị đơn cư trú. Giấy viết bằng tiếng Việt nên không cần dịch; không có con dấu cơ quan nước ngoài nên cũng không có gì để hợp pháp hoá.
Điều quyết định là chứng cứ về việc giao tiền: sao kê chuyển khoản, tin nhắn thừa nhận khoản nợ. Nếu những chứng cứ này do ngân hàng nước ngoài cấp, chúng có thể cần xác nhận và dịch theo yêu cầu của toà. Thời hiệu khởi kiện là chuyện mốc thời gian, kiểm sớm ở mảng thời hạn.
Hợp đồng song ngữ: bản nào thắng
Hợp đồng song ngữ Việt – Anh rất phổ biến, và rất hay lệch nghĩa giữa hai bản. Một chữ "shall" bị dịch thành "có thể", một mốc "within 30 days" bị dịch thành "trong tháng". Khi tranh chấp, mỗi bên viện dẫn bản có lợi cho mình.
Vì vậy hợp đồng song ngữ nên có điều khoản nói rõ bản nào được ưu tiên khi có khác biệt. Nếu không có điều khoản đó, toà án hoặc trọng tài sẽ phải giải thích hợp đồng theo ý chí chung của các bên, xét cả quá trình đàm phán và thực hiện — một quá trình tốn kém và khó đoán.
Lời khuyên thực tế: bên nào yếu thế về ngôn ngữ nên yêu cầu bản tiếng Việt có giá trị ngang hoặc ưu tiên; hoặc ít nhất đọc kỹ bản ưu tiên với người hiểu cả hai ngôn ngữ trước khi ký. Đừng ký bản tiếng nước ngoài chỉ vì "đã đọc bản dịch tham khảo" mà bản dịch đó không có giá trị.
Chữ ký ở xa: ký điện tử, ký qua bưu điện
Hợp đồng giữa người ở hai nước ngày nay thường được ký điện tử hoặc ký lần lượt rồi gửi qua bưu điện. Về nguyên tắc, Luật Giao dịch điện tử 2023 thừa nhận giá trị của hợp đồng điện tử và chữ ký điện tử khi đáp ứng điều kiện. Với giao dịch giữa các bên tư nhân, điều quan trọng là chứng minh được ai đã ký, ký lúc nào và nội dung không bị sửa sau đó.
Khi hợp đồng cần nộp cho cơ quan nhà nước hoặc phải có hình thức công chứng, chữ ký điện tử thông thường hoặc bản chụp gửi qua thư điện tử có thể không được chấp nhận. Kiểm yêu cầu của thủ tục trước khi chọn cách ký.
Nếu dùng nền tảng ký điện tử của nước ngoài, lưu lại toàn bộ tệp hợp đồng đã ký kèm nhật ký ký (thời điểm, địa chỉ thư điện tử của người ký) mà nền tảng cung cấp. Khi phải chứng minh ở Việt Nam, bộ tệp này cùng bản dịch là chứng cứ quan trọng hơn bất kỳ bản in nào.
Với hợp đồng ký lần lượt qua bưu điện, hãy thống nhất trước bên nào ký sau cùng và cách xác nhận đã nhận bản đủ chữ ký. Mốc hợp đồng có hiệu lực phụ thuộc vào thời điểm giao kết — vấn đề này có bài riêng trong danh mục hợp đồng có hiệu lực từ khi nào.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ký ở nước ngoài có cần hợp pháp hoá lãnh sự mới có hiệu lực không?
Không. Hợp pháp hoá không phải điều kiện hiệu lực của hợp đồng giữa các bên. Nó chỉ cần khi giấy tờ có chữ ký, con dấu của cơ quan nước ngoài được nộp cho cơ quan Việt Nam và thủ tục đó đòi hợp pháp hoá.
Hợp đồng viết hoàn toàn bằng tiếng Anh có giá trị ở Việt Nam không?
Có giá trị giữa các bên nếu đáp ứng điều kiện hiệu lực. Khi nộp cho cơ quan nhà nước, công chứng hoặc toà án ở Việt Nam, bạn cần bản dịch tiếng Việt hợp lệ.
Mua nhà ở Việt Nam bằng hợp đồng ký ở nước ngoài được không?
Hợp đồng về nhà đất ở Việt Nam phải theo pháp luật Việt Nam, kể cả về hình thức. Người ở nước ngoài thường uỷ quyền cho người trong nước ký hợp đồng công chứng tại Việt Nam.
Hợp đồng không ghi luật áp dụng thì sao?
Toà án hoặc trọng tài sẽ xác định luật của nước có mối liên hệ gắn bó nhất với hợp đồng. Kết quả khó đoán, nên các bên nên thoả thuận rõ ngay từ đầu.
Hợp đồng lao động ký với công ty nước ngoài khi làm việc tại Việt Nam theo luật nào?
Người lao động làm việc tại Việt Nam được pháp luật lao động Việt Nam bảo vệ ở mức tối thiểu, dù hợp đồng có chọn luật khác. Các bên không thể thoả thuận làm giảm những quyền đó.
Có thể chọn toà án nước ngoài giải quyết tranh chấp hợp đồng không?
Các bên trong hợp đồng có yếu tố nước ngoài thường được thoả thuận cơ quan giải quyết tranh chấp, trừ những việc thuộc thẩm quyền riêng của toà án Việt Nam như tranh chấp về bất động sản tại Việt Nam. Nghĩ trước việc bản án có thi hành được ở nơi bên kia có tài sản hay không.