Một bản án của toà nước ngoài, dù đã có hiệu lực chung thẩm ở nước đó, không tự động buộc ai ở Việt Nam phải làm gì. Nó chỉ có sức thi hành ở Việt Nam từ khi toà án Việt Nam ra quyết định công nhận và cho thi hành, và quyết định ấy có hiệu lực pháp luật. Phán quyết trọng tài nước ngoài cũng đi theo con đường tương tự.
Doanh nghiệp xuất khẩu thắng kiện đối tác ở toà Singapore, người lao động thắng kiện chủ cũ ở Hàn Quốc, một gia đình có bản án đòi nợ ở Úc mà con nợ đã về Việt Nam — tất cả đều đứng trước cùng một khoảng trống: bản án trong tay, tài sản ở Việt Nam, nhưng cơ quan thi hành án chưa thể làm gì. Bài này giải thích khoảng trống đó và những gì quyết định việc nó có được lấp hay không.
Vì sao bản án nước ngoài không tự có hiệu lực ở Việt Nam
Bản án là sản phẩm của quyền tư pháp của một quốc gia. Quyền đó dừng ở biên giới nước ấy. Muốn cơ quan Việt Nam dùng sức mạnh cưỡng chế của mình — kê biên nhà, phong toả tài khoản, khấu trừ lương — để thực hiện mệnh lệnh của một toà án nước khác, phải có một quyết định của toà án Việt Nam đứng ra "tiếp nhận" mệnh lệnh đó.
Vì vậy cần phân biệt hai lớp hiệu lực. Ở nước xét xử, bản án có hiệu lực từ khi hết thời hạn kháng cáo hoặc sau khi toà cấp trên quyết định. Ở Việt Nam, mốc có ý nghĩa là ngày quyết định công nhận và cho thi hành của toà án Việt Nam có hiệu lực. Từ mốc đó, bản án nước ngoài được thi hành như bản án của toà án Việt Nam, theo thủ tục thi hành án dân sự.
Trong khoảng thời gian giữa hai mốc, bản án nước ngoài vẫn là một tài liệu có giá trị: nó chứng minh đã có phán quyết, có thể dùng làm căn cứ khi thương lượng, và là thành phần chính của hồ sơ xin công nhận. Nhưng nó chưa phải lệnh để ai cưỡng chế.
Bản án toà án và phán quyết trọng tài: hai con đường gần giống nhau
Cả hai đều cần toà án Việt Nam công nhận, nhưng căn cứ pháp lý và cách nhìn của toà có khác biệt đáng biết.
| Tiêu chí | Bản án, quyết định của toà án nước ngoài | Phán quyết của trọng tài nước ngoài |
|---|---|---|
| Cơ sở để Việt Nam xem xét | Điều ước quốc tế về tương trợ tư pháp giữa Việt Nam và nước đó, hoặc nguyên tắc có đi có lại | Việt Nam là thành viên Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài; ngoài ra có thể xét theo có đi có lại |
| Toà Việt Nam có xét lại nội dung không | Không xử lại vụ án; chỉ xét các điều kiện để công nhận | Không xét lại nội dung tranh chấp; chỉ xét căn cứ từ chối |
| Lý do từ chối hay gặp | Bên phải thi hành không được triệu tập hợp lệ; vụ việc thuộc thẩm quyền riêng của toà Việt Nam; trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam | Thoả thuận trọng tài vô hiệu; bên phải thi hành không được thông báo hợp lệ; vấn đề không giải quyết được bằng trọng tài theo pháp luật Việt Nam; trái nguyên tắc cơ bản |
| Mốc có hiệu lực ở Việt Nam | Khi quyết định công nhận và cho thi hành có hiệu lực | Khi quyết định công nhận và cho thi hành có hiệu lực |
Danh sách nước có hiệp định tương trợ tư pháp với Việt Nam thay đổi theo thời gian; kiểm thông tin hiện hành ở cơ quan tư pháp, đừng dựa vào bảng chép lại.
Những điều kiện toà Việt Nam sẽ xem
Bản án đã có hiệu lực theo pháp luật nước xét xử. Bạn cần giấy xác nhận hiệu lực, hoặc bản án có ghi rõ điều đó. Bản án còn đang bị kháng cáo ở nước ngoài thường chưa thể được công nhận.
Bên phải thi hành đã được triệu tập, thông báo hợp lệ. Đây là điểm hay bị phản đối nhất. Nếu bên thua chứng minh được họ không biết có vụ kiện, không có cơ hội trình bày, toà có thể từ chối.
Vụ việc không thuộc thẩm quyền riêng biệt của toà án Việt Nam. Ví dụ tranh chấp về quyền đối với bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam. Bản án nước ngoài phân xử loại này khó được công nhận.
Không có bản án của toà Việt Nam về cùng vụ việc. Nếu toà Việt Nam đã giải quyết cùng tranh chấp giữa cùng các bên, bản án nước ngoài sẽ khó được công nhận.
Còn trong thời hạn yêu cầu. Pháp luật đặt thời hạn để nộp đơn yêu cầu công nhận; quá hạn mà không có lý do chính đáng thì mất cơ hội. Cách tính mốc thuộc mảng thời hạn — kiểm sớm.
Không trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Căn cứ này được áp dụng hẹp, không phải để toà xét lại phán quyết có "công bằng" hay không, mà để chặn những phán quyết đi ngược các nguyên tắc nền tảng.
Trình tự chung để xin công nhận và cho thi hành
Chi tiết hồ sơ, lệ phí và toà án thụ lý đối chiếu với quy định hiện hành và hướng dẫn của toà án nơi nộp. Trình tự chung:
- Xác định nơi nộp. Đơn thường gửi qua Bộ Tư pháp nếu điều ước giữa hai nước quy định như vậy, hoặc nộp trực tiếp cho toà án Việt Nam có thẩm quyền. Sau khi tổ chức lại toà án từ 1/7/2025, hỏi rõ toà nào thụ lý loại việc này; trước đây là toà án cấp tỉnh.
- Chuẩn bị bản chính hoặc bản sao có chứng thực bản án, giấy xác nhận hiệu lực, giấy tờ chứng minh bên phải thi hành đã được triệu tập hợp lệ (nếu bản án xử vắng mặt).
- Hợp pháp hoá lãnh sự (trừ diện miễn) và dịch toàn bộ hồ sơ sang tiếng Việt.
- Nêu rõ trong đơn: thông tin các bên, nơi cư trú hoặc tài sản của bên phải thi hành ở Việt Nam, yêu cầu cụ thể (công nhận toàn bộ hay một phần).
- Theo dõi việc toà thụ lý, chuẩn bị ý kiến đáp lại nếu bên kia phản đối. Toà xem xét tại phiên họp, không mở phiên xử lại vụ án.
- Khi quyết định công nhận có hiệu lực, nộp đơn yêu cầu thi hành án tại cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.
Trong lúc chờ công nhận: làm được gì, không làm được gì
Thủ tục công nhận có thể kéo dài nhiều tháng, nhất là khi phải chuyển hồ sơ qua đường tương trợ tư pháp hoặc khi bên kia phản đối. Trong thời gian đó, bên thắng kiện không được tự ý cưỡng chế: không thể tự đến lấy tài sản, không thể yêu cầu ngân hàng phong toả tài khoản chỉ bằng bản án nước ngoài, cũng không thể đăng thông tin "con nợ" để gây sức ép. Những hành vi tự xử đó có thể khiến chính bên thắng kiện phải chịu trách nhiệm.
Những việc làm được: thương lượng với bên kia trên cơ sở bản án, vì nhiều người chọn trả để tránh thêm chi phí tố tụng; thu thập thông tin hợp pháp về tài sản để chuẩn bị cho giai đoạn thi hành; và hỏi luật sư về khả năng yêu cầu biện pháp bảo toàn tài sản theo quy định tố tụng của Việt Nam nếu có dấu hiệu tẩu tán. Mọi thoả thuận trả tiền trong giai đoạn này nên lập bằng văn bản rõ ràng, ghi rõ quan hệ với bản án.
Với bên phải thi hành, giai đoạn chờ không phải là lúc để chuyển tài sản cho người thân. Giao dịch tẩu tán có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu và làm xấu đi vị thế của chính bạn trước toà. Nếu thấy bản án có vấn đề, hãy dồn sức vào việc chuẩn bị ý kiến phản đối có căn cứ.
Ví dụ giả định: lô hàng không được thanh toán
Một công ty ở Đồng Nai bán hàng cho đối tác ở Ý, hợp đồng có điều khoản trọng tài tại một trung tâm trọng tài ở châu Âu. Đối tác không trả tiền; công ty Đồng Nai thắng ở trọng tài. Trường hợp này phán quyết cần thi hành ở Ý, nơi đối tác có tài sản, chứ không phải ở Việt Nam. Thủ tục công nhận diễn ra theo pháp luật Ý.
Chiều ngược lại: một công ty nước ngoài thắng trọng tài trước một doanh nghiệp ở Việt Nam. Họ phải nộp đơn yêu cầu toà án Việt Nam công nhận. Doanh nghiệp Việt Nam có quyền phản đối, chẳng hạn chứng minh thoả thuận trọng tài do người không có thẩm quyền ký. Toà xem xét căn cứ đó, không xem lại chuyện hàng hoá có lỗi hay không.
Ví dụ cho thấy câu hỏi đầu tiên luôn là: tài sản của bên phải trả nằm ở đâu. Thắng kiện ở nơi không có tài sản để thi hành thì chỉ mới đi được nửa đường.
Khi nào cần luật sư
Gần như mọi yêu cầu công nhận bản án, phán quyết nước ngoài đều nên có luật sư, vì đây là thủ tục tố tụng với nhiều điều kiện kỹ thuật, có thời hạn chặt, và bên kia có quyền phản đối. Người làm nghề giúp đánh giá trước khả năng được công nhận, chuẩn bị chứng cứ về việc triệu tập hợp lệ, và tính đến biện pháp bảo toàn tài sản trong lúc chờ nếu pháp luật cho phép.
Trước khi thuê, bạn nên có trong tay: bản án hoặc phán quyết, giấy xác nhận hiệu lực, hợp đồng gốc có điều khoản giải quyết tranh chấp, thông tin về tài sản của bên kia ở Việt Nam. Muốn có cái nhìn ban đầu về hồ sơ của mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên hỏi gì trước khi ký hợp đồng dịch vụ pháp lý.
Nếu bạn là bên phải thi hành, đừng đợi toà gọi mới tìm hiểu. Xem lại ngay việc bạn có nhận được giấy tờ của toà, trọng tài nước ngoài hay không, và giữ mọi bằng chứng. Đó thường là căn cứ phản đối mạnh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bản án nước ngoài đã hợp pháp hoá lãnh sự có thi hành được ngay ở Việt Nam không?
Không. Hợp pháp hoá chỉ xác nhận con dấu, chữ ký. Muốn thi hành ở Việt Nam, bản án phải được toà án Việt Nam công nhận và cho thi hành.
Việt Nam có công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài không?
Có. Việt Nam là thành viên Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài. Toà án Việt Nam vẫn xem xét các căn cứ từ chối trước khi công nhận.
Toà Việt Nam có xử lại vụ án khi xét công nhận không?
Không. Toà chỉ xem các điều kiện để công nhận như hiệu lực của bản án, việc triệu tập hợp lệ, thẩm quyền riêng, nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam. Nội dung tranh chấp không được xét lại.
Nước xét xử không có hiệp định với Việt Nam thì có được công nhận không?
Có thể được xem xét theo nguyên tắc có đi có lại, tuỳ vào việc nước đó có công nhận bản án của Việt Nam hay không. Đây là điểm cần luật sư đánh giá cụ thể.
Bản án nước ngoài về nhà đất ở Việt Nam có được công nhận không?
Tranh chấp về quyền đối với bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam thuộc thẩm quyền riêng của toà án Việt Nam, nên bản án nước ngoài về loại tranh chấp này khó được công nhận.
Sau khi được công nhận thì thi hành án thế nào?
Bạn nộp đơn yêu cầu thi hành án tại cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền, kèm quyết định công nhận đã có hiệu lực. Từ đây việc thi hành như với bản án của toà án Việt Nam.