Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, phần bản án sơ thẩm không bị kháng cáo, không bị kháng nghị sẽ có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Nói gọn: bản án không "đứng chờ" trọn gói. Phần nào không ai phản đối trong thời hạn luật định thì phần đó trở thành chung cuộc, còn phần bị kháng cáo mới đi tiếp lên toà phúc thẩm.
Nghe thì đơn giản, nhưng trên thực tế có ba chỗ dễ vấp: chờ cả thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát chứ không chỉ thời hạn kháng cáo của đương sự; phần "không bị kháng cáo" đôi khi lại có liên quan tới phần bị kháng cáo nên toà phúc thẩm vẫn xem lại; và việc xin giấy xác nhận để thi hành phần đã có hiệu lực. Bài này đi qua từng chỗ, bằng các ví dụ giả định quen thuộc như ly hôn, đòi nợ, tranh chấp hợp đồng. Cách đếm thời hạn kháng cáo thuộc mảng thời hạn, chỉ được nhắc.
Hai đồng hồ phải cùng dừng thì phần đó mới có hiệu lực
Một bản án sơ thẩm có thể bị phản đối từ hai phía: đương sự kháng cáo và Viện kiểm sát kháng nghị. Mỗi bên có thời hạn riêng, và thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cấp trên dài hơn thời hạn kháng cáo của đương sự, nên phải chờ qua mốc muộn nhất. Phần bản án chỉ có hiệu lực khi cả hai thời hạn đều đã qua mà không ai phản đối phần đó.
Vì vậy, khi bạn đếm xong thời hạn kháng cáo và thấy bên kia không kháng cáo, đừng vội coi bản án đã xong. Còn phải chờ hết thời hạn kháng nghị. Chỉ khi đó toà sơ thẩm mới xác nhận phần nào đã có hiệu lực. Số ngày cụ thể của từng thời hạn và cách tính khi bản án được tuyên vắng mặt đương sự thuộc mảng thời hạn.
Tố tụng hình sự cũng có cơ chế tương tự: phần bản án không bị kháng cáo, kháng nghị có hiệu lực khi hết thời hạn. Tuy nhiên bài này tập trung vào vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động, là nơi câu hỏi "phần nào có hiệu lực" phát sinh nhiều nhất trong đời sống.
Ví dụ giả định: một bản án, nhiều phần, nhiều số phận
Hãy hình dung một bản án ly hôn sơ thẩm tuyên bốn nội dung. Chỉ người vợ kháng cáo phần chia nhà. Bảng cho thấy mỗi phần đi về đâu.
| Phần của bản án | Có bị kháng cáo, kháng nghị không | Tình trạng sau khi hết thời hạn |
|---|---|---|
| Cho ly hôn | Không | Có hiệu lực; quan hệ hôn nhân chấm dứt về mặt pháp lý |
| Giao con chung cho người mẹ nuôi | Không | Có hiệu lực, trừ khi toà phúc thẩm thấy liên quan trực tiếp tới phần đang xét |
| Mức cấp dưỡng nuôi con | Không | Có hiệu lực; người được cấp dưỡng có thể yêu cầu thi hành |
| Chia ngôi nhà chung | Có, người vợ kháng cáo | Chưa có hiệu lực; chờ bản án phúc thẩm |
Nhờ cơ chế này, hai người trong ví dụ đã chính thức ly hôn dù tranh chấp nhà còn kéo dài, và người mẹ có thể đi đòi cấp dưỡng ngay. Đây là điều nhiều người không biết, nên tưởng phải chờ xong cả vụ mới làm được thủ tục khác như ghi chú tình trạng hôn nhân.
Toà phúc thẩm chỉ xét phần bị kháng cáo, nhưng có ngoại lệ
Nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 là toà cấp phúc thẩm chỉ xem xét lại phần bản án sơ thẩm có kháng cáo, kháng nghị hoặc có liên quan đến việc xem xét nội dung kháng cáo, kháng nghị. Chữ "có liên quan" chính là chỗ làm phần tưởng đã xong có thể bị động tới.
Ví dụ giả định trong tranh chấp hợp đồng: toà sơ thẩm buộc bên mua trả tiền hàng và tiền phạt vi phạm. Bên mua chỉ kháng cáo phần tiền hàng, cho rằng hàng giao thiếu. Nếu toà phúc thẩm chấp nhận và giảm tiền hàng, thì phần tiền phạt vốn tính theo tỷ lệ trên giá trị vi phạm cũng phải tính lại, dù không ai kháng cáo phần đó. Hai phần dính nhau về con số nên không tách được.
Vì vậy khi đọc thông báo kháng cáo của bên kia, bạn nên tự hỏi: phần của mình đang được hưởng có phụ thuộc vào phần đang bị kháng cáo không. Nếu có, thì phần đó thực tế chưa chắc chắn, và việc vội thi hành hoặc vội định đoạt tài sản dựa trên nó có rủi ro. Trường hợp các phần độc lập rõ ràng, như ly hôn với chia một tài sản cụ thể, thì phần không bị kháng cáo khá an toàn.
Nếu bạn là người định kháng cáo: chọn phạm vi thế nào
Đơn kháng cáo phải ghi rõ bạn kháng cáo toàn bộ hay một phần bản án, và lý do. Phạm vi bạn ghi trong đơn chính là ranh giới của phần chưa có hiệu lực. Kháng cáo toàn bộ trong khi thật ra chỉ không đồng ý một khoản nhỏ có cái giá của nó: mọi phần của bản án đều treo lại, kể cả những phần có lợi cho chính bạn, và vụ việc kéo dài thêm cho cả hai bên.
Ngược lại, kháng cáo quá hẹp cũng có rủi ro. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép người kháng cáo thay đổi, bổ sung kháng cáo trước khi bắt đầu phiên toà hoặc tại phiên toà phúc thẩm, nhưng nếu thời hạn kháng cáo đã hết thì không được vượt quá phạm vi kháng cáo ban đầu. Nghĩa là phần bạn bỏ ra ngoài lúc đầu, khi đã hết hạn, gần như đã khép lại.
Cách làm thận trọng: trước khi nộp đơn, liệt kê từng nội dung trong phần quyết định của bản án, đánh dấu cái nào chấp nhận được, cái nào không, cái nào dính với cái nào. Những nội dung dính nhau về con số hoặc về bản chất quan hệ nên được kháng cáo cùng nhau. Nếu vụ việc có giá trị lớn hoặc nhiều nội dung đan xen, nên nhờ người làm nghề đọc bản án cùng bạn trước khi chốt phạm vi, vì sau khi hết thời hạn thì gần như không mở rộng được nữa.
Làm sao biết chắc phần nào đã có hiệu lực
Không nên tự suy luận rồi đem đi làm thủ tục. Các bước dưới đây giúp có giấy tờ rõ ràng.
- Đợi qua cả thời hạn kháng cáo của các đương sự và thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp, cấp trên. Ghi lại các mốc này theo hướng dẫn bên mảng thời hạn.
- Theo dõi thông báo kháng cáo, kháng nghị mà toà sơ thẩm gửi cho bạn. Thông báo cho biết ai kháng cáo, kháng cáo phần nào.
- Nộp đơn đề nghị toà sơ thẩm cấp bản án, kèm xác nhận phần đã có hiệu lực pháp luật. Ghi rõ phần mình cần xác nhận.
- Đọc kỹ văn bản xác nhận của toà: phần nào được ghi là có hiệu lực, phần nào đang chờ phúc thẩm.
- Dùng văn bản đó để làm các việc tiếp theo: yêu cầu thi hành án phần đã có hiệu lực, ghi chú hộ tịch, làm việc với ngân hàng hoặc cơ quan đăng ký đất đai.
- Nếu phần bạn hưởng có liên quan tới phần đang bị kháng cáo, cân nhắc chờ bản án phúc thẩm rồi mới định đoạt tài sản lớn.
Việc tra cứu, xin trích lục bản án nói chung có quy trình riêng; điểm khác ở đây là bạn cần toà xác nhận đúng phạm vi phần đã có hiệu lực, không chỉ một bản sao bản án.
Thi hành phần đã có hiệu lực trong lúc phần kia còn kiện
Được yêu cầu thi hành. Phần bản án đã có hiệu lực là căn cứ để người được thi hành án làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự. Không phải chờ kết thúc phúc thẩm.
Nhưng tính đến liên quan. Cơ quan thi hành án và chính bạn đều nên xem phần đó có bị ảnh hưởng bởi kết quả phúc thẩm không. Nếu có, việc thi hành có thể được tổ chức thận trọng hơn, và bạn nên trao đổi trước để tránh phải hoàn trả.
Phần được thi hành ngay là chuyện khác. Một số khoản như cấp dưỡng, tiền lương, bồi thường tính mạng sức khoẻ có thể thi hành ngay dù bị kháng cáo. Đó là cơ chế riêng, không phải "phần không bị kháng cáo".
Cơ quan khác đọc giấy xác nhận, không đọc bản án trần. Cơ quan đăng ký đất đai, cơ quan hộ tịch, ngân hàng thường chỉ làm thủ tục khi có văn bản xác nhận phần bản án đã có hiệu lực. Mang bản án sơ thẩm không kèm xác nhận, bạn dễ bị yêu cầu chờ hết phúc thẩm, dù phần mình cần đã xong từ lâu. Vì vậy hãy xin xác nhận ngay khi hết các thời hạn, đừng đợi tới lúc cần mới đi.
Bên phải thi hành không được viện cớ. Người phải thi hành án không thể nói "còn đang kháng cáo" để từ chối phần đã có hiệu lực. Nếu cố tình tẩu tán tài sản để né, họ có thể phải chịu trách nhiệm theo luật.
Rút kháng cáo, toà phúc thẩm đình chỉ: phần còn lại có hiệu lực từ đâu
Một tình huống hay làm người ta bối rối: bên kia kháng cáo rồi sau đó rút kháng cáo, hoặc không nộp tạm ứng án phí phúc thẩm nên kháng cáo bị coi như từ bỏ. Khi đó toà phúc thẩm đình chỉ xét xử phúc thẩm, và phần bản án sơ thẩm bị kháng cáo trước đó có hiệu lực pháp luật kể từ ngày toà phúc thẩm ra quyết định đình chỉ.
Như vậy trong cùng một bản án có thể có hai ngày hiệu lực khác nhau: phần không bị kháng cáo có hiệu lực từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị; phần bị kháng cáo rồi rút có hiệu lực từ ngày quyết định đình chỉ phúc thẩm. Khi xin xác nhận hiệu lực, nên đề nghị toà ghi rõ từng ngày.
Ngày hiệu lực quan trọng vì nó là mốc tính nhiều thứ phía sau, chẳng hạn mốc để tính tiền lãi chậm thi hành án, thời hiệu yêu cầu thi hành án. Các cách tính đó thuộc mảng thời hạn, nhưng muốn tính đúng thì phải có ngày hiệu lực đúng của từng phần.
Câu hỏi thường gặp
Bản án ly hôn chỉ bị kháng cáo phần tài sản thì mình đã được coi là ly hôn chưa?
Nếu phần cho ly hôn không bị kháng cáo, kháng nghị thì phần đó có hiệu lực khi hết các thời hạn kháng cáo, kháng nghị. Bạn nên xin toà sơ thẩm xác nhận phần ly hôn đã có hiệu lực để dùng khi làm thủ tục hộ tịch hoặc đăng ký kết hôn mới.
Bên kia không kháng cáo nhưng Viện kiểm sát kháng nghị thì sao?
Kháng nghị của Viện kiểm sát cũng làm phần bị kháng nghị chưa có hiệu lực, giống như kháng cáo. Vụ việc vẫn lên toà phúc thẩm dù không đương sự nào kháng cáo. Thời hạn kháng nghị thường dài hơn kháng cáo nên cần chờ hết mới chắc chắn.
Phần mình được hưởng không bị kháng cáo có thể bị toà phúc thẩm sửa không?
Có thể, nếu phần đó có liên quan đến nội dung đang bị kháng cáo, kháng nghị. Ví dụ tiền phạt tính theo giá trị hợp đồng mà giá trị hợp đồng đang bị tranh chấp ở phúc thẩm. Phần hoàn toàn độc lập thì toà phúc thẩm không xét lại.
Có được yêu cầu thi hành án phần đã có hiệu lực trong khi phúc thẩm chưa xử không?
Được. Phần bản án đã có hiệu lực pháp luật là căn cứ để làm đơn yêu cầu thi hành án. Bạn cần văn bản xác nhận của toà sơ thẩm về phần đã có hiệu lực và nộp kèm đơn cho cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.
Kháng cáo bị coi như từ bỏ vì không nộp tạm ứng án phí thì bản án có hiệu lực từ ngày nào?
Khi toà phúc thẩm đình chỉ xét xử phúc thẩm, phần bản án sơ thẩm bị kháng cáo có hiệu lực kể từ ngày ra quyết định đình chỉ. Phần không bị kháng cáo thì đã có hiệu lực từ trước. Nên xin toà ghi rõ hai mốc này.