Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê một số loại bản án, quyết định sơ thẩm hoặc phần của chúng được thi hành ngay, dù vẫn có thể bị kháng cáo, kháng nghị. Nhóm này gồm các khoản về cấp dưỡng, trả lương, trả công lao động, trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm, trợ cấp mất sức lao động, bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, tổn thất tinh thần, nhận người lao động trở lại làm việc, cùng với quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
Lý do rất đời thường: những khoản này nuôi sống người được hưởng. Một đứa trẻ không thể chờ hai năm phúc thẩm mới có tiền ăn học, một người lao động bị cho nghỉ trái luật không thể nhịn ăn chờ phiên toà sau. Bài này giải thích phạm vi của nhóm "thi hành ngay", cách người được hưởng yêu cầu thi hành, quyền của bên phải trả, và điều gì xảy ra nếu toà phúc thẩm sửa bản án. Danh sách cụ thể nên đối chiếu với bản luật hiện hành.
Những khoản thường được thi hành ngay
Bảng dưới gom các nhóm theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và gắn với tình huống hay gặp. Chỉ phần bản án tuyên về các khoản này mới thi hành ngay; phần khác vẫn chờ hiệu lực bình thường.
| Nhóm khoản | Tình huống ví dụ | Người thường đứng ra yêu cầu |
|---|---|---|
| Cấp dưỡng | Cấp dưỡng nuôi con sau ly hôn, cấp dưỡng cho cha mẹ | Người trực tiếp nuôi con, người được cấp dưỡng |
| Tiền lương, tiền công lao động | Người lao động kiện đòi lương bị nợ | Người lao động |
| Trợ cấp thôi việc, mất việc làm, mất sức lao động | Tranh chấp khi chấm dứt hợp đồng lao động | Người lao động |
| Bồi thường về tính mạng, sức khoẻ, tổn thất tinh thần | Tai nạn giao thông, tai nạn lao động, bị gây thương tích | Người bị hại hoặc thân nhân |
| Nhận người lao động trở lại làm việc | Bị đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật | Người lao động |
| Quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời | Phong toả tài khoản, kê biên tài sản đang tranh chấp | Người đã yêu cầu áp dụng biện pháp |
Điểm cần để ý: trong một bản án lao động, phần buộc trả lương và nhận lại làm việc thi hành ngay, còn phần bồi thường do vi phạm thời hạn báo trước hay các khoản khác có thể phải chờ. Đọc kỹ phần quyết định để biết khoản nào thuộc nhóm nào.
Thi hành ngay khác gì với phần không bị kháng cáo
Hai khái niệm hay bị nhầm. "Phần không bị kháng cáo" có hiệu lực vì không ai phản đối trong thời hạn, nên trở thành chung cuộc. "Phần thi hành ngay" thì có thể đang bị kháng cáo, chưa chung cuộc, nhưng luật vẫn cho thi hành trước vì tính cấp bách. Nói cách khác, thi hành ngay là ngoại lệ về thi hành, không phải về hiệu lực.
Hệ quả: phần thi hành ngay có thể bị toà phúc thẩm sửa. Ví dụ giả định, toà sơ thẩm buộc người cha cấp dưỡng một mức nhất định mỗi tháng; người cha kháng cáo cho rằng mức đó vượt thu nhập. Trong lúc chờ, người cha vẫn phải trả theo mức sơ thẩm. Nếu phúc thẩm giảm mức, từ thời điểm bản án phúc thẩm có hiệu lực sẽ áp mức mới, còn phần đã trả dư trước đó được xử lý theo bản án phúc thẩm, thường là bù trừ vào các kỳ sau.
Vì vậy cả hai bên đều nên giữ chứng từ đầy đủ ngay từ kỳ đầu tiên: ai trả, trả bao nhiêu, ngày nào, qua kênh nào. Khi bản án phúc thẩm thay đổi con số, chứng từ là cơ sở để tính lại mà không phải cãi nhau.
Người được hưởng yêu cầu thi hành thế nào
Thi hành ngay không có nghĩa là tiền tự về tài khoản. Người được hưởng thường phải chủ động.
- Xin toà sơ thẩm cấp bản án hoặc trích lục phần bản án được thi hành ngay. Nếu bản án chưa ghi rõ phần thi hành ngay, đề nghị toà xác nhận.
- Gửi văn bản đề nghị bên phải trả thực hiện, kèm thông tin tài khoản nhận. Bước này không bắt buộc nhưng giúp chứng minh thiện chí và mốc yêu cầu.
- Nếu bên kia không trả, làm đơn yêu cầu thi hành án gửi cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền. Sau sắp xếp 2025, hỏi bộ phận một cửa tại tỉnh để biết đơn vị thi hành án phụ trách địa bàn.
- Cung cấp thông tin bạn biết về thu nhập, nơi làm việc, tài khoản ngân hàng, tài sản của bên phải trả. Thông tin càng cụ thể, việc khấu trừ lương hay phong toả tài khoản càng nhanh.
- Theo dõi quyết định thi hành án và các biên bản. Với cấp dưỡng theo kỳ, ghi lại mỗi kỳ nhận được hoặc bị chậm.
- Khi có bản án phúc thẩm, đối chiếu lại mức và báo cơ quan thi hành án để điều chỉnh.
Với quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, cơ quan thi hành án thường chủ động tổ chức thi hành ngay, vì bản chất của biện pháp là phải nhanh mới có tác dụng.
Bên phải thi hành có những quyền gì
Quyền kháng cáo vẫn nguyên vẹn. Việc phải trả trước không làm mất quyền kháng cáo. Bạn vẫn có thể tranh luận về mức tiền, về căn cứ ở toà phúc thẩm.
Quyền được trừ phần đã trả. Mọi khoản đã trả theo phần thi hành ngay được ghi nhận, và nếu phúc thẩm giảm thì phần chênh được xử lý theo bản án phúc thẩm. Hãy trả qua kênh có chứng từ, không trả tiền mặt không biên nhận.
Quyền thoả thuận cách trả. Hai bên có thể thoả thuận trả theo kỳ, trả bằng hình thức khác, miễn là không trái nội dung bản án và bên được hưởng đồng ý. Thoả thuận nên lập văn bản hoặc thông qua cơ quan thi hành án.
Không được né bằng cách tẩu tán. Chuyển tài sản cho người thân, đổi chỗ làm để tránh khấu trừ lương có thể bị coi là cố tình không chấp hành. Ngoài cưỡng chế, hành vi này còn có thể dẫn tới trách nhiệm nặng hơn theo luật.
Nhận lại làm việc là nghĩa vụ thật. Với người sử dụng lao động, phần "nhận người lao động trở lại làm việc" phải được thực hiện thật, không phải chỉ ra quyết định trên giấy. Bố trí công việc phù hợp theo hợp đồng và trả lương cho những ngày người lao động không được làm việc theo bản án.
Cấp dưỡng nuôi con: tình huống hay gặp nhất
Trong các vụ ly hôn, cấp dưỡng là khoản thi hành ngay mà người nuôi con gặp nhiều vướng nhất. Bên phải cấp dưỡng thường lập luận "đang kháng cáo phần nuôi con nên chưa phải trả". Lập luận này không đúng với phần cấp dưỡng đã tuyên, trừ khi chính bản án phúc thẩm sau đó thay đổi.
Thêm một tình huống: bản án tuyên cấp dưỡng theo tháng nhưng không nói rõ trả vào ngày nào. Khi đó hai bên nên thoả thuận ngày cố định và ghi lại; nếu không thoả thuận được, cơ quan thi hành án sẽ tổ chức thi hành theo quyết định thi hành án. Cấp dưỡng một lần thay cho theo tháng cũng có thể được nếu các bên thoả thuận và toà đã ghi nhận.
Nếu bên phải cấp dưỡng làm công ăn lương, biện pháp khấu trừ thu nhập qua đơn vị trả lương thường hiệu quả nhất. Người nuôi con nên cung cấp tên và địa chỉ nơi làm việc của bên kia cho cơ quan thi hành án ngay từ đầu.
Còn chuyện thay đổi mức cấp dưỡng sau khi bản án đã có hiệu lực, chẳng hạn vì thu nhập thay đổi hay con lớn lên cần chi phí cao hơn, là một yêu cầu mới gửi toà, không thuộc cơ chế thi hành ngay. Đừng tự ý trả ít hơn với lý do "hoàn cảnh đã khác".
Vụ án lao động: hai phía cùng phải tính kỹ
Tranh chấp đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động là nơi cơ chế thi hành ngay tác động mạnh nhất tới cả hai bên. Với người lao động, bản án sơ thẩm tuyên buộc nhận lại làm việc và trả lương cho những ngày không được làm việc là phao cứu sinh: họ có thể quay lại công việc, có thu nhập, trong khi doanh nghiệp vẫn kháng cáo. Người lao động nên chủ động trình diện, có văn bản báo sẵn sàng làm việc, để không bị coi là tự bỏ việc.
Với người sử dụng lao động, nhận lại một người đang có tranh chấp là chuyện khó về tâm lý và tổ chức. Nhưng không thực hiện thì vừa bị cưỡng chế, vừa tích thêm khoản lương phải trả. Cách làm thực tế là bố trí đúng công việc theo hợp đồng, ghi nhận bằng văn bản, giữ môi trường làm việc bình thường trong lúc chờ phúc thẩm. Nếu vị trí cũ không còn, Bộ luật Lao động 2019 có cơ chế thoả thuận và bồi thường riêng; hai bên có thể bàn hướng đó thay vì đối đầu.
Cả hai phía nên nhớ: phúc thẩm có thể giữ nguyên hoặc sửa. Lưu chứng từ trả lương, bảng chấm công, thư từ trao đổi trong giai đoạn này là cách bảo vệ mình cho kịch bản nào cũng được.
Khi phúc thẩm sửa bản án: tiền đã trả xử lý sao
Đây là nỗi lo lớn nhất của bên phải trả và cũng là lý do một số người chây ỳ. Về nguyên lý, nếu phúc thẩm sửa giảm hoặc huỷ phần đã thi hành ngay, việc hoàn trả hoặc bù trừ sẽ được giải quyết theo bản án phúc thẩm và theo luật thi hành án dân sự. Bên đã nhận tiền có nghĩa vụ hoàn trả phần không còn căn cứ.
Thực tế, với cấp dưỡng và tiền lương, phần đã nhận thường đã được chi tiêu cho sinh hoạt, nên việc hoàn trả khó khăn. Toà phúc thẩm và cơ quan thi hành án thường xem xét bù trừ vào các kỳ sau hoặc cho trả dần. Đây là lý do luật chỉ cho thi hành ngay ở những khoản mang tính nuôi sống, nơi thiệt hại của việc chờ đợi lớn hơn rủi ro phải hoàn trả.
Với bồi thường tính mạng, sức khoẻ, khoản tiền thường đã dùng cho điều trị. Nếu mức bồi thường bị giảm ở phúc thẩm, việc hoàn trả cũng xử lý theo nguyên tắc trên. Trường hợp số tiền lớn và có tranh chấp gay gắt về mức, cả hai bên nên có luật sư theo dõi từ sơ thẩm.
Câu hỏi thường gặp
Đang kháng cáo phần cấp dưỡng thì có phải trả tiền cấp dưỡng không?
Có. Phần cấp dưỡng trong bản án sơ thẩm thuộc nhóm được thi hành ngay dù bị kháng cáo. Bạn vẫn phải trả theo mức sơ thẩm trong lúc chờ. Nếu phúc thẩm giảm mức, phần chênh được xử lý theo bản án phúc thẩm, thường là bù trừ vào các kỳ sau.
Toà buộc công ty nhận người lao động trở lại làm việc nhưng công ty đang kháng cáo thì sao?
Phần nhận người lao động trở lại làm việc thuộc nhóm thi hành ngay. Công ty vẫn phải bố trí công việc và trả lương theo bản án trong lúc chờ phúc thẩm. Nếu không thực hiện, người lao động có quyền làm đơn yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành.
Bản án không ghi rõ phần nào thi hành ngay thì làm sao biết?
Đối chiếu phần quyết định của bản án với danh sách nhóm khoản thi hành ngay trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nếu còn băn khoăn, đề nghị toà sơ thẩm xác nhận hoặc hỏi cơ quan thi hành án khi nộp đơn. Đừng tự suy đoán rồi bỏ qua nghĩa vụ.
Tiền bồi thường tai nạn giao thông có được thi hành ngay không?
Phần bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ và tổn thất tinh thần thuộc nhóm thi hành ngay. Phần bồi thường thiệt hại về tài sản như xe hư hỏng thì không thuộc nhóm này, nên vẫn chờ bản án có hiệu lực. Đọc kỹ từng khoản trong bản án.
Đã trả theo bản án sơ thẩm mà phúc thẩm xử mình thắng thì có lấy lại tiền không?
Về nguyên lý có, phần đã trả không còn căn cứ được hoàn trả hoặc bù trừ theo bản án phúc thẩm. Thực tế với cấp dưỡng và tiền lương, việc hoàn trả thường được tổ chức trả dần hoặc trừ vào các khoản khác. Giữ chứng từ trả tiền đầy đủ để làm căn cứ.