Theo Bộ luật Dân sự 2015, sự im lặng của bên được đề nghị không được coi là chấp nhận giao kết hợp đồng, trừ khi các bên đã thoả thuận như vậy hoặc đã có thói quen giao dịch được xác lập giữa hai bên. Vì thế câu "nếu không phản hồi trong ba ngày thì coi như đồng ý" do một bên tự đặt ra trong lời đề nghị không tự ràng buộc được bên kia. Ngược lại, hành vi thực hiện cụ thể, như giao hàng hay chuyển tiền đúng nội dung đề nghị, có thể được coi là chấp nhận.
Câu hỏi này quan trọng vì nó quyết định hợp đồng có tồn tại hay không, và nếu có thì có hiệu lực từ lúc nào. Nó gặp hằng ngày trong buôn bán qua tin nhắn: nhà cung cấp gửi bảng điều kiện mới, khách quen không trả lời nhưng vẫn đặt hàng; cửa hàng gửi hàng kèm hoá đơn, người nhận không phản đối. Bài này tách từng tình huống và nói rõ khi nào im lặng có ý nghĩa pháp lý.
Vì sao im lặng mặc định không phải là đồng ý
Hợp đồng là sự thoả thuận, tức là cần ý chí của cả hai bên. Nếu im lặng được coi là đồng ý, bất kỳ ai cũng có thể gửi cho người khác một đề nghị kèm câu "không trả lời là đồng ý" và biến người kia thành bên của một hợp đồng mà họ chưa từng muốn. Quy tắc mặc định của luật dân sự chặn đúng điều đó: người nhận đề nghị không có nghĩa vụ phải lên tiếng từ chối.
Quy tắc này bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp nhỏ, những người hay nhận hàng loạt thông báo, bảng giá, đề nghị dịch vụ mà không có thời gian đọc hết. Nó cũng là cơ sở để từ chối thanh toán cho hàng hoá, dịch vụ được gửi tới mà mình không hề đặt. Với người bán, quy tắc này là lời nhắc: muốn chắc có hợp đồng, phải có xác nhận chủ động của bên kia.
Nói vậy không có nghĩa im lặng không bao giờ có giá trị. Luật mở hai cánh cửa: thoả thuận trước giữa hai bên, và thói quen giao dịch đã hình thành. Ngoài hai cánh cửa đó, cái thường được tranh luận không phải là im lặng mà là hành vi.
Hai trường hợp im lặng được coi là chấp nhận
Hai bên đã thoả thuận trước. Ví dụ giả định: hợp đồng khung giữa một quán cà phê và nhà rang xay ghi "đơn hàng hằng tuần gửi qua tin nhắn, nếu nhà cung cấp không từ chối trong 24 giờ thì đơn được coi là đã xác nhận". Ở đây im lặng có giá trị chấp nhận vì chính hai bên đã chọn quy tắc đó, bằng một thoả thuận có chữ ký.
Thói quen giao dịch đã được xác lập giữa hai bên. Nếu nhiều lần trước đó, khách gửi đơn và nhà cung cấp không trả lời mà cứ thế giao hàng, rồi khách thanh toán bình thường, một thói quen đã hình thành. Lần sau, sự im lặng của nhà cung cấp có thể được hiểu là chấp nhận. Tuy nhiên, thói quen phải chứng minh được bằng chứng cứ về các giao dịch trước, không phải chỉ một hai lần.
Câu do một bên tự đặt trong đề nghị không thuộc hai trường hợp trên. Một lời đề nghị ghi "không phản hồi coi như đồng ý" là ý muốn đơn phương của bên gửi. Nó không phải thoả thuận, cũng không phải thói quen, nên không tự biến im lặng của bên nhận thành chấp nhận.
Hành vi thay cho lời đồng ý
Khác với im lặng, hành vi thực hiện là một cách thể hiện ý chí. Bên nhận đề nghị mua hàng mà giao hàng đúng chủng loại, số lượng, giá ghi trong đề nghị; bên nhận báo giá dịch vụ mà chuyển khoản tạm ứng ghi rõ "theo báo giá ngày…"; bên nhận đơn sản xuất mà bắt đầu mua nguyên liệu và gửi lịch giao: những hành vi này có thể được coi là chấp nhận, và hợp đồng giao kết ở thời điểm hành vi đó đến được với bên đề nghị.
Điểm khó là hành vi phải đủ rõ để gắn với đúng lời đề nghị đó. Một khoản chuyển tiền không ghi nội dung, một lô hàng giao khác số lượng, hay một tin nhắn "ok" giữa cuộc trò chuyện dài có thể bị hiểu theo nhiều cách. Toà sẽ xem toàn bộ ngữ cảnh: các bên đã trao đổi gì trước, hành vi có phù hợp với nội dung đề nghị không, bên đề nghị phản ứng thế nào khi nhận được.
Một trường hợp đặc biệt cần nhớ: chấp nhận có sửa đổi nội dung, như giao hàng nhưng với giá khác, là đề nghị mới. Lúc này bên ban đầu lại là người quyết định có chấp nhận hay không, và sự im lặng của họ cũng chịu đúng quy tắc trên.
Hợp đồng giao kết vào lúc nào khi không ai ký
Khi chấp nhận được thể hiện bằng im lặng theo thoả thuận, thời điểm giao kết là lúc hết khoảng thời gian trả lời mà các bên đã chọn. Ví dụ giả định: hợp đồng khung ghi đơn không bị từ chối trong 24 giờ là đã xác nhận, đơn gửi lúc 9 giờ sáng thứ Hai thì hợp đồng cho đơn đó giao kết lúc 9 giờ sáng thứ Ba. Từ mốc này, cả hai bên bị ràng buộc: người bán phải giao, người mua không được tự huỷ đơn.
Khi chấp nhận thể hiện bằng hành vi, thời điểm giao kết thường được xác định khi hành vi đó đến được với bên đề nghị: lô hàng được giao tới, khoản tiền về tài khoản, thư xác nhận bắt đầu sản xuất được nhận. Mốc này có ý nghĩa thật: nếu bên đề nghị đã rút lại đề nghị trước khi hành vi đến tay mình, có thể hợp đồng chưa bao giờ thành. Vì vậy người bán nên ghi lại thời điểm giao, người mua nên giữ thời điểm chuyển tiền.
Cả hai trường hợp đều cho thấy giá trị của việc ghi lại thời gian. Một tin nhắn có giờ gửi, một biên bản giao nhận có giờ ký, một sao kê có giờ giao dịch là những thứ trả lời câu hỏi "từ khi nào" mà không cần ai nhớ.
Các tình huống buôn bán qua tin nhắn
Bảng dưới áp nguyên lý vào những tình huống hay gặp với hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ. Kết luận là xu hướng, phụ thuộc chứng cứ từng vụ; ví dụ đều giả định.
| Tình huống | Có hợp đồng chưa | Lý do chính |
|---|---|---|
| Nhà cung cấp gửi bảng giá mới kèm câu "không phản hồi là đồng ý", khách không trả lời và không đặt thêm | Chưa có hợp đồng theo giá mới | Im lặng, không có thoả thuận trước hay thói quen |
| Khách không trả lời bảng giá mới nhưng vẫn đặt hàng và thanh toán theo giá mới | Có, theo giá mới | Hành vi đặt và thanh toán thể hiện chấp nhận |
| Khách đặt hàng và thanh toán theo giá cũ sau khi nhận bảng giá mới | Đang có tranh chấp về giá | Hành vi của khách là chấp nhận có sửa đổi, tức đề nghị mới |
| Hợp đồng khung ghi đơn không bị từ chối trong 24 giờ là đã xác nhận | Có, sau 24 giờ | Im lặng có giá trị theo thoả thuận trước |
| Cửa hàng tự gửi hàng chưa đặt kèm hoá đơn, người nhận để đó | Không có hợp đồng mua bán | Người nhận không có nghĩa vụ lên tiếng; nên báo lại để bên gửi lấy hàng về |
| Khách quen nhiều năm gửi đơn, cửa hàng luôn giao mà không trả lời | Thường có, theo thói quen | Thói quen giao dịch đã xác lập |
Với người bán, cách đơn giản nhất để khỏi phải tranh luận về im lặng là luôn gửi một tin xác nhận ngắn: "Đã nhận đơn số… giá… giao ngày…". Với người mua, nếu không đồng ý với điều kiện mới, nên trả lời từ chối ngay bằng văn bản thay vì im lặng rồi vẫn đặt hàng.
Điều kiện chung trên trang mạng, ứng dụng
Một biến thể của câu chuyện im lặng là các điều khoản sử dụng, điều kiện giao dịch chung trên trang mạng hay ứng dụng. Thường người dùng phải bấm chọn "đồng ý" mới dùng được, nên đây không còn là im lặng mà là một hành vi chấp nhận rõ ràng, và thời điểm giao kết là lúc bấm. Tuy vậy, pháp luật bảo vệ người tiêu dùng có quy định riêng về hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung, kể cả việc một số điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng không có hiệu lực.
Trường hợp đáng chú ý là thông báo thay đổi điều khoản: nhà cung cấp gửi thư điện tử báo điều khoản mới áp dụng từ ngày nào, người dùng không trả lời nhưng vẫn tiếp tục dùng dịch vụ. Việc tiếp tục sử dụng có thể bị coi là chấp nhận nếu điều khoản ban đầu đã thoả thuận về cách thay đổi này và thông báo được gửi đúng cách. Người dùng không đồng ý nên dừng dịch vụ hoặc phản hồi từ chối, thay vì tiếp tục dùng và hy vọng điều khoản cũ còn áp dụng.
Dựng quy trình xác nhận đơn để không phụ thuộc vào im lặng
Với cửa hàng, xưởng nhỏ nhận đơn qua tin nhắn mỗi ngày, quy trình dưới đây giúp mỗi đơn có thời điểm giao kết rõ ràng.
- Với khách thường xuyên, ký một hợp đồng khung ngắn quy định cách đặt đơn, thời hạn xác nhận và hệ quả của việc không phản hồi.
- Mỗi đơn mới, gửi lại tin xác nhận gồm mặt hàng, số lượng, giá, ngày giao; coi tin này là mốc giao kết.
- Khi đổi giá hay điều kiện, gửi thông báo trước và yêu cầu khách xác nhận chủ động; không dựa vào câu "không phản hồi là đồng ý".
- Không giao hàng khác số lượng hay quy cách mà chưa hỏi lại, vì đó là đề nghị mới chứ không phải thực hiện đơn cũ.
- Lưu lại toàn bộ đoạn hội thoại theo từng khách, sao lưu định kỳ để không mất khi đổi điện thoại.
- Khi khách phản đối một đơn đã giao, trả lời bằng văn bản và đối chiếu tin xác nhận đã gửi.
Quy trình này cũng giúp người mua: mọi thoả thuận đều có dấu vết, không ai phải dựa vào trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Đối tác ghi "không phản hồi trong ba ngày coi như đồng ý" thì có bị ràng buộc không?
Câu này do một bên tự đặt ra nên không tự ràng buộc bên kia. Im lặng chỉ được coi là chấp nhận khi hai bên đã thoả thuận trước hoặc đã có thói quen giao dịch. Nếu không đồng ý, vẫn nên trả lời từ chối bằng văn bản để tránh tranh cãi.
Thói quen giao dịch được chứng minh bằng gì?
Bằng các giao dịch trước giữa chính hai bên có cùng cách làm: tin nhắn đặt hàng, hoá đơn, phiếu giao hàng, sao kê thanh toán cho thấy nhiều lần im lặng rồi vẫn giao và vẫn trả tiền. Một hai lần thường chưa đủ để gọi là thói quen.
Nhận hàng mình không đặt có phải trả tiền không?
Người nhận không có nghĩa vụ trả tiền cho hàng mình không đặt, vì im lặng không phải chấp nhận. Tuy vậy, nếu đã sử dụng hàng, có thể phát sinh nghĩa vụ hoàn trả lợi ích. Cách an toàn là báo cho bên gửi để họ lấy hàng về.
Thả biểu tượng cảm xúc vào tin nhắn đề nghị có phải là đồng ý không?
Đây là vùng xám. Một biểu tượng có thể được hiểu là đã xem, đã nhận, hoặc đồng ý, tuỳ ngữ cảnh và thói quen giữa hai bên. Với giao dịch có giá trị, đừng dựa vào biểu tượng; hãy trả lời bằng chữ rõ ràng.
Đã xác nhận đơn rồi, bên bán có được đổi giá không?
Khi đơn đã được xác nhận, hợp đồng đã giao kết với giá đã thống nhất. Bên bán muốn đổi giá phải được bên mua đồng ý. Việc đơn phương đổi giá sau khi xác nhận là vi phạm cam kết, trừ khi hợp đồng khung cho phép điều chỉnh theo cơ chế đã thoả thuận.
Im lặng trong hợp đồng lao động hay thuê nhà có khác không?
Nguyên tắc chung giống nhau, nhưng luật chuyên ngành có thể có quy tắc riêng, ví dụ khi hợp đồng lao động hết hạn mà người lao động vẫn làm. Trường hợp cụ thể nên đối chiếu luật của lĩnh vực đó.