Khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản, chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực. Nếu bản sau chỉ sửa đổi, bổ sung bản trước thì cả hai cùng có hiệu lực, phần nào mâu thuẫn thì theo phần sửa đổi, bổ sung. Nếu các bản nói về những tài sản khác nhau thì mỗi bản có hiệu lực với tài sản của nó.
Tình huống tìm thấy hai, ba tờ di chúc sau đám tang không hiếm: một bản công chứng cất ở tủ, một bản viết tay để ở nhà người con chăm sóc lúc cuối đời, một bản gửi người bạn thân. Mỗi người giữ một bản thường tin bản mình là thật. Bài này giải thích quy tắc xác định bản có hiệu lực và các bước gia đình nên đi để không biến một câu hỏi pháp lý thành mối bất hoà kéo dài.
Nguyên tắc bản sau cùng và lý do của nó
Di chúc thể hiện ý chí cuối cùng của người lập về tài sản của mình. Khi có nhiều bản, luật chọn bản phản ánh ý chí gần nhất với thời điểm người lập qua đời. Bộ luật Dân sự 2015 quy định: trường hợp có nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.
Chữ "đối với một tài sản" là chìa khoá. Quy tắc này không có nghĩa là bản mới nhất xoá hết mọi bản cũ. Nó chỉ áp cho những tài sản mà các bản cùng nói tới. Nếu bản thứ nhất định đoạt ngôi nhà, bản thứ hai định đoạt sổ tiết kiệm và không nhắc đến ngôi nhà, thì về nguyên tắc cả hai cùng có hiệu lực, mỗi bản cho phần của mình, trừ khi bản sau ghi rõ huỷ bỏ toàn bộ các di chúc trước.
Điều này đòi hỏi gia đình đọc từng bản thật kỹ, lập danh sách tài sản mà mỗi bản đề cập, thay vì chỉ so ngày tháng rồi bỏ bản cũ. Một tài sản không được bản nào đề cập, hoặc chỉ được đề cập trong một bản không có hiệu lực, sẽ chia theo pháp luật.
Sửa đổi, bổ sung, thay thế, huỷ bỏ khác nhau thế nào
Người lập có bốn cách thay đổi ý định của mình. Mỗi cách để lại hệ quả khác nhau cho các bản di chúc trước.
| Cách làm | Bản trước còn hiệu lực không | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Sửa đổi, bổ sung | Còn, cùng với phần sửa đổi, bổ sung; phần mâu thuẫn theo bản sửa đổi, bổ sung | Bản sau dẫn chiếu bản trước, chỉ thay vài điểm, thường có câu "các nội dung khác giữ nguyên" |
| Thay thế bằng di chúc mới | Không, bản trước bị huỷ bỏ | Bản sau định đoạt lại toàn bộ hoặc ghi rõ thay thế di chúc lập ngày… |
| Huỷ bỏ | Không, bản bị huỷ không còn hiệu lực | Văn bản huỷ bỏ, hoặc hành vi rõ ý huỷ như người lập tự xé bỏ bản viết tay của mình |
| Lập bản mới cho tài sản khác | Còn với tài sản bản trước nói tới | Hai bản nói về hai nhóm tài sản không trùng nhau |
Với việc huỷ bằng hành vi, như người lập tự xé bỏ bản viết tay, chứng minh ý chí huỷ bỏ thường khó khi người đó đã mất. Bản di chúc công chứng nên được huỷ bỏ hoặc thay thế bằng thủ tục tại tổ chức hành nghề công chứng để có dấu vết rõ ràng.
Xác định bản nào lập sau: những ca khó
Các bản đều ghi ngày rõ ràng. Đơn giản nhất: so ngày lập. Với di chúc công chứng, ngày ghi trong lời chứng và sổ công chứng là căn cứ chắc chắn.
Một bản không ghi ngày. Ngày tháng năm lập là nội dung bắt buộc của di chúc bằng văn bản. Bản thiếu ngày có thể bị tranh cãi về tính hợp pháp và rất khó xếp thứ tự với các bản khác. Toà sẽ xem xét cả các chứng cứ khác, nhưng gia đình nên chuẩn bị tinh thần bản này có thể không được chấp nhận.
Hai bản cùng ngày. Hiếm nhưng có. Khi đó cần chứng cứ khác: giờ công chứng, lời khai người làm chứng, thứ tự ghi trong sổ. Nếu không xác định được, phần mâu thuẫn giữa hai bản có nguy cơ không thực hiện được.
Bản viết tay sau, bản công chứng trước. Hình thức công chứng không làm bản di chúc được ưu tiên. Bản viết tay lập sau, nếu hợp pháp, vẫn thay bản công chứng lập trước đối với cùng tài sản. Tranh chấp thường xoay quanh câu hỏi bản viết tay có thật do người lập tự viết và ký, lúc đó họ có minh mẫn không.
Bản gốc và bản sao khác nhau. Bản sao chỉ có giá trị như bản gốc mà nó sao. Nếu bản sao có nội dung khác bản gốc tìm thấy, cần làm rõ đó là bản sao của một bản gốc khác hay bị sửa chữa.
Bản sau không hợp pháp thì bản trước có còn không
Đây là tình huống làm gia đình bối rối nhất: bản lập sau cùng bị phát hiện có vấn đề, ví dụ người làm chứng là người được hưởng di chúc, người lập không còn minh mẫn khi ký, hoặc chữ ký không phải của người lập. Một di chúc không hợp pháp thì không có hiệu lực, nên về nguyên tắc nó không thể thay thế hay huỷ bỏ bản trước. Bản trước hợp pháp khi đó tiếp tục là căn cứ chia di sản cho tài sản mà nó đề cập.
Thực tế phức tạp hơn khi bản sau chỉ không hợp pháp một phần, hoặc khi bản sau thể hiện rõ ý chí huỷ bản trước nhưng sai hình thức. Cách đánh giá tuỳ hồ sơ cụ thể và tuỳ toà án, nên đây là loại việc cần người làm nghề xem xét trực tiếp các bản di chúc.
Gia đình cũng nên lưu ý: việc khẳng định một bản di chúc là giả mạo hay lập khi không minh mẫn là cáo buộc nghiêm trọng, cần chứng cứ như giám định chữ ký, hồ sơ bệnh án, lời khai người làm chứng. Nói ra mà không chứng minh được dễ đẩy quan hệ gia đình vào chỗ không hàn gắn được.
Di chúc gửi giữ ở công chứng nhưng sau đó lập bản khác
Nhiều người lập di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng và gửi giữ luôn ở đó, rồi nhiều năm sau, khi sống với một người con khác, lập thêm một bản viết tay hoặc công chứng ở nơi khác. Tổ chức giữ bản cũ không có cách nào biết bản mới. Khi người lập mất, tổ chức đó công bố bản cũ, trong khi người con kia lại cầm bản mới.
Về hiệu lực, bản lập sau, nếu hợp pháp và cùng nói về tài sản đó, vẫn thắng bản được gửi giữ. Việc gửi giữ chỉ giúp bảo quản, không làm di chúc mạnh hơn. Người đang giữ bản mới nên đưa bản đó ra ngay khi các thừa kế bắt đầu làm thủ tục, thay vì đợi các bên đã khai nhận theo bản cũ; khi đó việc điều chỉnh lại sẽ tốn công hơn nhiều.
Nếu bạn là người lập di chúc và đã từng gửi giữ một bản, khi muốn thay đổi, cách gọn nhất là làm thủ tục huỷ hoặc thay thế ngay tại tổ chức đang giữ bản cũ, hoặc báo cho tổ chức đó về bản mới, để gia đình không phải tranh cãi về sau.
Ví dụ giả định: ba bản di chúc của một người cha
Ông T. ở Vĩnh Long lập di chúc công chứng năm thứ nhất, để lại nhà và vườn cho ba người con chia đều. Năm thứ năm, sau khi con gái út về ở cùng chăm sóc, ông viết tay một bản để lại ngôi nhà cho con út, không nhắc đến vườn. Năm thứ bảy, ông lập thêm một bản có người làm chứng, để lại toàn bộ sổ tiết kiệm cho cháu nội. Ông mất năm thứ tám.
Đọc theo quy tắc: với ngôi nhà, bản viết tay năm thứ năm là bản sau cùng nói về ngôi nhà, nếu hợp pháp thì ngôi nhà thuộc về con út. Với khu vườn, chỉ bản công chứng năm thứ nhất đề cập, nên khu vườn vẫn chia đều cho ba người con theo bản này. Với sổ tiết kiệm, bản năm thứ bảy là bản duy nhất đề cập, nên thuộc về người cháu, nếu bản đó hợp pháp.
Kết quả này khác hẳn với cách hiểu "bản mới nhất thắng tất cả" mà người cháu đưa ra, và cũng khác cách hiểu "bản công chứng mới là thật" mà hai người con lớn đưa ra. Ngoài ra, nếu trong gia đình có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, phần của họ phải được tính trước. Ví dụ này cho thấy vì sao phải lập bảng theo từng tài sản chứ không chỉ theo ngày.
Nếu bạn là người lập di chúc: thay đổi sao cho gọn
Phần lớn tranh chấp về nhiều bản di chúc bắt nguồn từ việc người lập thay đổi ý định nhiều lần mà không dọn dẹp các bản cũ. Nếu bạn muốn đổi di chúc, cách gọn nhất là lập một bản mới định đoạt toàn bộ tài sản và ghi rõ câu thay thế mọi di chúc đã lập trước đó, thay vì lập thêm một bản chỉ nói về một tài sản.
Nếu bản cũ đang gửi giữ ở tổ chức hành nghề công chứng hoặc ở một người, hãy rút lại hoặc báo cho nơi giữ biết đã có bản thay thế. Bản viết tay cũ đang cất trong nhà nên được huỷ trước sự chứng kiến của người làm chứng, hoặc ghi chú rõ đã bị thay thế, để người thân không lầm.
Cuối cùng, cho ít nhất một người tin cậy biết bản mới nhất đang ở đâu. Một bản di chúc không ai tìm thấy sau khi bạn mất cũng giống như chưa từng được lập, và các bản cũ sẽ được thực hiện thay vào đó.
Gia đình đang cầm nhiều bản di chúc: các bước nên đi
Mục tiêu là đưa mọi bản ra cùng một chỗ và để các quy tắc pháp lý nói, thay vì mỗi người bảo vệ bản của mình.
- Thống nhất một buổi để tất cả những người đang giữ di chúc mang bản gốc đến, có thể làm tại tổ chức hành nghề công chứng.
- Lập bảng: mỗi bản ghi ngày lập, hình thức, người làm chứng, nơi lưu giữ, danh sách tài sản và người hưởng.
- Xếp các bản theo thứ tự thời gian, đánh dấu bản nào sửa đổi, bản nào thay thế, bản nào chỉ nói về tài sản khác.
- Với từng tài sản, xác định bản có hiệu lực cuối cùng; tài sản không được bản hợp lệ nào đề cập thì ghi là chia theo pháp luật.
- Đối chiếu người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, nếu có, vì phần của họ được bảo đảm dù bản nào có hiệu lực.
- Nếu có bản bị nghi ngờ về tính hợp pháp, tạm dừng phân chia tài sản liên quan và hỏi người làm nghề trước khi ai đó khai nhận.
Nếu các bên đồng thuận, họ có thể thoả thuận phân chia di sản theo cách khác với di chúc, miễn là mọi người có quyền đều đồng ý và không xâm phạm quyền của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Có hai bản di chúc, một bản công chứng và một bản viết tay lập sau, bản nào có hiệu lực?
Nếu bản viết tay lập sau là di chúc hợp pháp và cùng nói về tài sản đó, nó có hiệu lực thay bản công chứng. Công chứng không làm di chúc được ưu tiên. Tranh chấp thường tập trung vào việc bản viết tay có thật do người lập tự viết và ký khi còn minh mẫn hay không.
Di chúc sau chỉ nói về sổ tiết kiệm, di chúc trước nói về nhà, thì sao?
Về nguyên tắc cả hai cùng có hiệu lực, mỗi bản cho tài sản của mình, vì quy tắc bản sau cùng chỉ áp cho nhiều bản cùng định đoạt một tài sản. Ngoại lệ là khi bản sau ghi rõ huỷ bỏ mọi di chúc trước.
Di chúc không ghi ngày có hiệu lực không?
Ngày tháng năm lập là nội dung bắt buộc của di chúc bằng văn bản, nên bản không ghi ngày dễ bị tranh cãi về tính hợp pháp và khó xếp thứ tự với các bản khác. Toà sẽ xem xét chứng cứ khác nhưng khả năng được chấp nhận thấp hơn.
Bản di chúc sau bị chứng minh là giả thì bản trước có còn hiệu lực không?
Một di chúc không hợp pháp không có hiệu lực, nên về nguyên tắc nó không thể thay thế bản trước. Bản trước hợp pháp tiếp tục là căn cứ chia di sản cho tài sản nó đề cập. Việc chứng minh giả mạo cần giám định và chứng cứ rõ ràng.
Người lập tự xé bản di chúc viết tay thì có coi là đã huỷ không?
Hành vi tự xé bỏ có thể thể hiện ý chí huỷ di chúc, nhưng khi người lập đã mất, việc chứng minh ai xé và vì sao thường khó. Để chắc chắn, người lập nên huỷ bằng văn bản hoặc lập di chúc mới ghi rõ thay thế bản trước.
Các thừa kế có được thoả thuận chia khác với bản di chúc có hiệu lực không?
Có thể, nếu tất cả những người có quyền hưởng đều đồng ý và không xâm phạm quyền của người khác. Thoả thuận nên lập thành văn bản phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng để làm căn cứ đăng ký tài sản.