Khi người uỷ quyền là cá nhân qua đời, đại diện theo uỷ quyền chấm dứt kể từ thời điểm người đó chết. Giao dịch người được uỷ quyền ký trước thời điểm này vẫn có giá trị; giao dịch ký sau đó không còn căn cứ đại diện, và chỉ ràng buộc tài sản của người mất nếu người thừa kế chấp nhận hoặc luật có quy định bảo vệ riêng.
Tình huống này xảy ra thường hơn nhiều người nghĩ: cha mẹ già uỷ quyền cho một người con lo việc bán đất, rút tiền, nhận lương hưu; người uỷ quyền mất đột ngột, và người con, vì thương hoặc vì muốn làm cho xong, vẫn cầm giấy đi ký nốt. Bài này giải thích vì sao việc đó rủi ro, những gì đã làm trước ngày mất được giữ nguyên, và người được uỷ quyền nên làm gì trong những tuần đầu.
Vì sao uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền mất
Người được uỷ quyền hành động nhân danh người uỷ quyền. Khi người uỷ quyền mất, không còn chủ thể nào để nhân danh. Tài sản của người mất trở thành di sản, và từ thời điểm mở thừa kế, quyền quyết định về di sản thuộc về những người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, hoặc người quản lý di sản do họ cử. Bộ luật Dân sự 2015 ghi rõ việc người được đại diện là cá nhân chết là một căn cứ chấm dứt đại diện theo uỷ quyền.
Điểm cần chú ý là chấm dứt tính từ thời điểm chết, không phải từ lúc người được uỷ quyền biết tin, cũng không phải từ lúc làm giấy chứng tử. Nếu người uỷ quyền mất ở nước ngoài, ở bệnh viện xa, hoặc gia đình chưa báo cho nhau, vẫn có khoảng thời gian người được uỷ quyền hành động mà không biết căn cứ đại diện đã mất. Khoảng thời gian này là nơi phát sinh nhiều tranh chấp nhất.
Với người bị toà tuyên bố là đã chết, thời điểm mở thừa kế được xác định theo ngày ghi trong quyết định của toà. Uỷ quyền được xem là chấm dứt theo mốc đó, kể cả khi người được uỷ quyền đã làm một số việc trong khoảng thời gian người uỷ quyền mất tích.
Giao dịch ký trước và sau ngày người uỷ quyền mất
Bảng dưới phân loại theo thời điểm và theo việc người được uỷ quyền có biết tin hay không. Đây là nguyên lý chung; kết quả cụ thể phụ thuộc chứng cứ và cách toà đánh giá từng vụ.
| Tình huống | Giá trị của giao dịch | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ký và hoàn tất trước ngày mất | Có giá trị như chính người uỷ quyền ký | Người thừa kế phải tôn trọng, kể cả khi không đồng ý với giá bán |
| Ký hợp đồng trước ngày mất, thủ tục đăng ký làm sau | Hợp đồng đã xác lập vẫn có giá trị; bước đăng ký thường cần người thừa kế phối hợp | Cơ quan đăng ký có thể đòi hồ sơ thừa kế trước khi sang tên |
| Ký sau ngày mất, người được uỷ quyền không biết tin | Không còn căn cứ đại diện; được xem xét yếu tố ngay tình | Dễ tranh chấp, người thừa kế có thể không công nhận |
| Ký sau ngày mất, người được uỷ quyền đã biết tin | Không có thẩm quyền đại diện; người ký có thể phải chịu trách nhiệm với bên kia | Có thể bị xem xét cả trách nhiệm khác nếu có ý gian dối |
| Ký sau ngày mất, người thừa kế đều đồng ý | Người thừa kế có thể công nhận giao dịch | Nên lập văn bản công nhận rõ ràng, có đủ chữ ký các thừa kế |
Chú ý dòng thứ hai: rất nhiều giao dịch nhà đất ký hợp đồng công chứng xong thì người bán mất trước khi kịp sang tên. Hợp đồng vẫn còn, nhưng việc hoàn tất thủ tục lúc này đi qua người thừa kế chứ không còn qua người được uỷ quyền.
Người được uỷ quyền không biết tin: trách nhiệm đến đâu
Về nguyên tắc. Giao dịch do người không có quyền đại diện xác lập không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ đối với người được đại diện, trừ khi người có quyền công nhận hoặc có căn cứ khác theo luật. Ở đây "người có quyền" là những người thừa kế.
Yếu tố ngay tình. Nếu người được uỷ quyền thật sự không biết và không thể biết người uỷ quyền đã mất, ví dụ hai người ở hai tỉnh cách xa và tin báo đến chậm, thì việc họ hành động là ngay tình. Điều này giảm nhẹ trách nhiệm cá nhân của họ, nhưng không tự động làm giao dịch có giá trị với người thừa kế.
Tiền và tài sản đã nhận. Tiền rút từ tài khoản, tiền bán hàng, lương hưu nhận hộ sau ngày mất thuộc về di sản hoặc phải hoàn lại cho nơi chi trả. Người được uỷ quyền đang giữ số tiền đó có nghĩa vụ giao lại, không được tự giữ làm chi phí ma chay nếu chưa có sự đồng ý của các thừa kế.
Lương hưu, trợ cấp nhận sau ngày mất. Các khoản trả theo tháng thường chấm dứt từ tháng sau khi người hưởng mất. Số tiền nhận hộ của những tháng không còn được hưởng có thể bị thu hồi. Cơ quan chi trả sẽ hướng dẫn cách hoàn và các chế độ tử tuất nếu có.
Những việc người được uỷ quyền nên làm trong vài tuần đầu
Ngay khi biết người uỷ quyền đã mất, người đang cầm giấy uỷ quyền nên dừng lại và làm theo trình tự sau để không tự đẩy mình vào thế phải giải trình về sau.
- Dừng mọi giao dịch mới nhân danh người mất, kể cả việc nhỏ như nhận hộ giấy tờ, rút tiền.
- Ghi lại danh sách những việc đã làm theo uỷ quyền: ngày, nội dung, tiền nhận, tiền chi, kèm chứng từ.
- Thông báo cho các nơi đang giao dịch dở dang: ngân hàng, bên mua, tổ chức hành nghề công chứng, cơ quan chi trả lương hưu.
- Liệt kê tài sản, giấy tờ đang giữ hộ: sổ đỏ, sổ tiết kiệm, chìa khoá, con dấu nếu là hộ kinh doanh.
- Bàn giao cho người thừa kế hoặc người quản lý di sản được các thừa kế thống nhất, có biên bản ký nhận.
- Nếu giao dịch đang dở có lợi cho gia đình và cần hoàn tất, đề nghị các thừa kế cùng lập văn bản công nhận hoặc cùng ký tiếp, thay vì dùng giấy uỷ quyền cũ.
Nếu các thừa kế đang bất đồng, người được uỷ quyền nên giữ nguyên hiện trạng tài sản và chờ, tránh giao cho một người mà người khác phản đối.
Ví dụ giả định: uỷ quyền bán đất, người mẹ mất trước ngày công chứng
Bà H. ở Cần Thơ uỷ quyền bằng hợp đồng công chứng cho con trai là anh K. bán một thửa đất đứng tên bà. Anh K. tìm được người mua, nhận đặt cọc, hẹn ngày ký hợp đồng chuyển nhượng tại tổ chức hành nghề công chứng. Ba ngày trước buổi hẹn, bà H. mất. Anh K. nghĩ rằng mẹ đã đồng ý bán và đã ký uỷ quyền, nên vẫn mang hợp đồng uỷ quyền đi ký.
Nếu công chứng viên biết tin, họ sẽ từ chối, vì đại diện đã chấm dứt. Nếu không ai biết và hợp đồng được ký, giao dịch có nguy cơ bị các anh chị em khác của anh K. yêu cầu tuyên không có giá trị, vì thửa đất đã là di sản chung của các thừa kế. Người mua, dù ngay tình, sẽ rơi vào một vụ tranh chấp kéo dài.
Cách làm đúng: anh K. báo cho người mua và tổ chức hành nghề công chứng về việc mẹ mất, các thừa kế làm thủ tục khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản, rồi những người được hưởng thửa đất cùng ký hợp đồng chuyển nhượng. Tiền đặt cọc đã nhận được xử lý theo thoả thuận đặt cọc, có tính đến việc đây là sự kiện ngoài ý muốn. Chậm hơn vài tháng, nhưng giao dịch sạch.
Nếu bạn là bên mua, bên cho vay nhận giấy uỷ quyền của người cao tuổi
Giấy uỷ quyền do người cao tuổi hoặc người đang bệnh nặng lập là loại có rủi ro hiệu lực cao nhất, vì khả năng người uỷ quyền mất trước khi giao dịch hoàn tất là có thật. Bên nhận giấy không thể biết chắc người uỷ quyền còn sống vào đúng ngày ký chỉ bằng cách nhìn tờ giấy, dù giấy được công chứng chỉ vài tuần trước.
Cách làm thực tế là xin gặp trực tiếp hoặc gọi video với người uỷ quyền gần ngày giao dịch, có người làm chứng; hoặc đề nghị người uỷ quyền cùng có mặt ở buổi ký nếu sức khoẻ cho phép. Với khoản tiền lớn, nên tránh trả trọn tiền trước khi thủ tục đăng ký hoàn tất, và thoả thuận rõ trong hợp đồng hướng xử lý nếu người bán qua đời giữa chừng: ai phối hợp hoàn tất thủ tục, tiền đã trả được bảo đảm thế nào.
Nếu phát hiện người uỷ quyền đã mất sau khi đã ký, bên nhận nên dừng thanh toán phần còn lại, liên hệ với gia đình để xác định ai là người thừa kế và đề nghị họ công nhận giao dịch, thay vì tiếp tục làm việc với người đang cầm giấy uỷ quyền cũ.
Khi người được uỷ quyền mất, hoặc người uỷ quyền mất năng lực hành vi
Chiều ngược lại cũng làm chấm dứt uỷ quyền: nếu người được uỷ quyền là cá nhân qua đời, quan hệ đại diện kết thúc. Người thừa kế của người được uỷ quyền không kế thừa quyền đại diện, nhưng có nghĩa vụ bàn giao lại tài sản, giấy tờ mà người mất đang giữ cho người uỷ quyền. Người uỷ quyền nên lập uỷ quyền mới cho người khác nếu việc còn dang dở.
Trường hợp người uỷ quyền còn sống nhưng mất khả năng nhận thức là vùng khó hơn. Danh sách căn cứ chấm dứt trong Bộ luật Dân sự không ghi thẳng tình huống người uỷ quyền bị tuyên mất năng lực hành vi dân sự, nhưng khi đó việc quản lý tài sản của họ chuyển sang người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp luật. Trên thực tế, ngân hàng và tổ chức hành nghề công chứng thường dừng chấp nhận giấy uỷ quyền cũ khi biết người uỷ quyền đã ở tình trạng này.
Những tình huống có tài sản lớn, nhiều thừa kế, hoặc đã có người phản đối giao dịch, nên có người làm nghề xem hồ sơ trước khi làm bất cứ bước nào. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mô tả ngày người uỷ quyền mất, những việc đã làm theo uỷ quyền và hiện trạng giao dịch, để có hướng đi ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ mất rồi, con có được dùng giấy uỷ quyền cũ để rút tiền tiết kiệm của mẹ không?
Không. Uỷ quyền chấm dứt khi người uỷ quyền mất, tiền tiết kiệm trở thành di sản. Ngân hàng sẽ yêu cầu hồ sơ thừa kế, gồm giấy chứng tử và văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản, trước khi chi trả cho người được hưởng.
Hợp đồng mua bán đã công chứng trước khi người bán mất thì có bị huỷ không?
Không tự bị huỷ. Hợp đồng xác lập khi người bán còn sống, qua người được uỷ quyền hợp lệ, vẫn có giá trị. Các bước còn lại như đăng ký sang tên thường cần người thừa kế phối hợp, và cơ quan đăng ký có thể yêu cầu thêm hồ sơ liên quan đến thừa kế.
Người được uỷ quyền không biết tin người uỷ quyền đã mất và vẫn ký hợp đồng thì sao?
Giao dịch không còn căn cứ đại diện. Việc người ký ngay tình được xem xét khi đánh giá trách nhiệm của họ, nhưng không tự động làm giao dịch ràng buộc người thừa kế. Nếu các thừa kế đồng ý, họ có thể công nhận giao dịch bằng văn bản.
Lương hưu nhận hộ sau khi người hưởng mất có phải trả lại không?
Thường phải. Lương hưu và nhiều khoản trợ cấp hằng tháng dừng từ tháng sau khi người hưởng mất, số tiền đã nhận của những tháng không còn được hưởng có thể bị thu hồi. Gia đình nên báo sớm cho cơ quan chi trả để được hướng dẫn hoàn tiền và chế độ tử tuất.
Người thừa kế có thể đồng ý cho giao dịch đã ký sau ngày mất được giữ nguyên không?
Có thể. Khi tất cả những người có quyền với tài sản đó công nhận, giao dịch có thể được giữ. Văn bản công nhận nên có chữ ký đủ các thừa kế liên quan, và với tài sản phải đăng ký thì nên làm qua tổ chức hành nghề công chứng.
Người được uỷ quyền mất thì con của họ có được tiếp tục làm thay không?
Không. Quyền đại diện không được thừa kế. Con của người được uỷ quyền chỉ có nghĩa vụ bàn giao lại tài sản và giấy tờ đang giữ cho người uỷ quyền. Nếu muốn con của họ làm tiếp, người uỷ quyền phải lập uỷ quyền mới.