Quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời của toà có hiệu lực thi hành ngay, kể cả khi vụ án chưa được xét xử. Nó không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm, nhưng đương sự có quyền khiếu nại, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị với Chánh án toà đang giải quyết vụ án. Người yêu cầu áp dụng mà yêu cầu không đúng gây thiệt hại cho người khác thì phải bồi thường.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời là công cụ để giữ nguyên hiện trạng hoặc bảo đảm việc thi hành án sau này: phong toả tài khoản, kê biên tài sản, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng, cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định. Bài này nhìn từ cả hai phía: người cần bảo vệ tài sản trước khi bên kia tẩu tán, và người bỗng thấy tài khoản bị phong toả. Danh sách đầy đủ các biện pháp và điều kiện cần đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Vì sao quyết định này có hiệu lực ngay
Bản chất của biện pháp khẩn cấp tạm thời là tốc độ. Nếu người có tài sản đang tranh chấp biết trước và có vài tuần để chuẩn bị, tài sản có thể đã được chuyển đi. Vì vậy luật cho quyết định áp dụng có hiệu lực thi hành ngay, và cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành ngay khi nhận được.
Cũng vì lý do này, quyết định không đi theo đường kháng cáo phúc thẩm như bản án, vì phúc thẩm mất thời gian. Thay vào đó là cơ chế khiếu nại nhanh lên Chánh án toà đang giải quyết vụ án, với thời hạn giải quyết ngắn, và quyết định giải quyết khiếu nại là quyết định cuối cùng ở giai đoạn đó.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời cũng có mặt trong tố tụng hành chính, với các biện pháp như tạm đình chỉ thi hành quyết định hành chính, và trong tố tụng trọng tài theo luật riêng. Bài này tập trung vào vụ án dân sự, là nơi người dân và doanh nghiệp nhỏ hay gặp nhất.
Những biện pháp hay gặp và tác động thực tế
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê nhiều biện pháp. Bảng dưới chọn những biện pháp người dân, doanh nghiệp nhỏ hay gặp nhất.
| Biện pháp | Tình huống ví dụ | Tác động với người bị áp dụng |
|---|---|---|
| Phong toả tài khoản tại ngân hàng, tổ chức tín dụng | Đòi nợ, đòi tiền hàng, bên kia có dấu hiệu rút tiền | Không rút, chuyển phần tiền bị phong toả |
| Kê biên tài sản đang tranh chấp | Tranh chấp quyền sở hữu xe, máy móc, hàng hoá | Tài sản bị lập biên bản, có thể giao người giữ |
| Cấm chuyển dịch quyền về tài sản đối với tài sản đang tranh chấp | Tranh chấp nhà đất, bên kia rao bán | Không thể công chứng chuyển nhượng, đăng ký sang tên |
| Cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp | Tranh chấp ranh giới, bên kia định xây | Phải dừng xây dựng, cải tạo |
| Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng | Vụ ly hôn có con nhỏ | Phải trả trước một phần tiền cấp dưỡng |
| Buộc người sử dụng lao động tạm ứng tiền lương, tiền công | Tranh chấp lao động kéo dài | Phải tạm ứng cho người lao động |
Tên chính xác và điều kiện của từng biện pháp nằm trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; danh sách luật định dài hơn bảng này. Biện pháp áp dụng phải tương ứng với yêu cầu của người đề nghị, không được vượt quá mức cần thiết.
Người yêu cầu áp dụng cần biết gì
Phải chứng minh sự cần thiết. Đơn yêu cầu cần nêu lý do, chứng cứ cho thấy nếu không áp dụng thì việc thi hành án sau này sẽ khó hoặc không thể, hoặc thiệt hại sẽ xảy ra. Ví dụ giả định: tin rao bán nhà của bên kia, thông tin họ chuẩn bị xuất cảnh dài hạn.
Có thể phải nộp khoản bảo đảm. Với một số biện pháp như phong toả tài khoản, kê biên, cấm chuyển dịch, người yêu cầu phải gửi một khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá do toà ấn định. Khoản này để bảo vệ bên kia nếu yêu cầu của bạn sai. Mức do toà quyết định theo từng vụ.
Có thể yêu cầu cùng lúc nộp đơn khởi kiện. Trong trường hợp khẩn cấp, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép yêu cầu áp dụng biện pháp cùng với việc nộp đơn khởi kiện. Toà xem xét trong thời gian rất ngắn.
Phải chịu trách nhiệm nếu yêu cầu sai. Nếu yêu cầu không đúng mà gây thiệt hại cho người bị áp dụng hoặc người thứ ba, người yêu cầu phải bồi thường. Khoản bảo đảm đã nộp có thể được dùng để bồi thường.
Đừng yêu cầu quá mức. Yêu cầu phong toả số tiền gấp nhiều lần giá trị tranh chấp dễ bị bác hoặc sau này bị coi là gây thiệt hại không cần thiết.
Nếu bạn là người bị áp dụng
Phát hiện tài khoản bị phong toả hay nhà bị cấm chuyển nhượng thường là một cú sốc. Việc đầu tiên là bình tĩnh xin bản sao quyết định từ toà hoặc cơ quan thi hành án, đọc kỹ toà nào ra, trong vụ án nào, áp dụng biện pháp gì, với tài sản nào, phạm vi bao nhiêu.
Tiếp theo, kiểm tra phạm vi có đúng không. Ví dụ giả định: quyết định phong toả một số tiền nhất định nhưng ngân hàng phong toả toàn bộ tài khoản, hoặc phong toả nhầm tài khoản công ty trong khi người bị kiện là cá nhân giám đốc. Những sai lệch này cần được phản ánh ngay với cơ quan thi hành án và toà.
Nếu bạn cho rằng quyết định không có căn cứ, gửi đơn khiếu nại tới Chánh án toà đang giải quyết vụ án trong thời hạn luật định. Đơn nên nêu lý do cụ thể: tài sản không phải tài sản tranh chấp, không có dấu hiệu tẩu tán, biện pháp vượt quá giá trị tranh chấp. Kèm chứng cứ.
Một lựa chọn thực tế khác là nộp tài sản bảo đảm thay thế. Luật cho phép huỷ biện pháp khẩn cấp tạm thời khi người có nghĩa vụ đã nộp tài sản để bảo đảm thi hành nghĩa vụ đối với bên có yêu cầu. Doanh nghiệp đang cần dòng tiền thường chọn cách này để giải phóng tài khoản chính.
Khi nào biện pháp bị thay đổi hoặc huỷ
Biện pháp khẩn cấp tạm thời không kéo dài vô thời hạn. Nó có thể bị thay đổi, bổ sung hoặc huỷ trong các trường hợp như:
- Người yêu cầu đề nghị huỷ, chẳng hạn vì hai bên đã thương lượng xong.
- Người bị áp dụng đã nộp tài sản bảo đảm hoặc có người khác bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.
- Nghĩa vụ dân sự của bên có nghĩa vụ đã chấm dứt.
- Lý do áp dụng không còn, ví dụ tài sản đã được làm rõ không thuộc diện tranh chấp.
- Vụ án đã được giải quyết bằng bản án, quyết định có hiệu lực, hoặc bị đình chỉ; khi đó biện pháp thường được xử lý theo kết quả vụ án và việc thi hành án.
- Toà xét thấy biện pháp đang áp dụng không còn phù hợp và thay bằng biện pháp khác.
Khi biện pháp bị huỷ, khoản bảo đảm người yêu cầu đã nộp được xem xét trả lại, trừ phần phải dùng để bồi thường nếu yêu cầu sai gây thiệt hại.
Áp dụng sai: ai bồi thường
Có hai nguồn trách nhiệm. Thứ nhất là người yêu cầu: nếu yêu cầu không đúng mà gây thiệt hại, người đó phải bồi thường. Đây là lý do luật buộc nộp khoản bảo đảm với một số biện pháp. Người bị thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường ngay trong vụ án hoặc bằng vụ kiện riêng.
Thứ hai là toà án: nếu toà tự ý áp dụng, hoặc áp dụng biện pháp khác với yêu cầu, hoặc vượt quá yêu cầu mà gây thiệt hại, hoặc không áp dụng kịp thời khi có đủ điều kiện, trách nhiệm bồi thường thuộc về Nhà nước theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017. Thủ tục này đòi hỏi văn bản xác định hành vi trái pháp luật của người tiến hành tố tụng.
Thiệt hại phải chứng minh được: tiền lãi mất đi vì tài khoản bị phong toả, hợp đồng mua bán bị huỷ vì nhà bị cấm chuyển nhượng, uy tín kinh doanh bị ảnh hưởng. Giữ chứng từ ngay từ ngày biện pháp được áp dụng, vì sau vài tháng rất khó dựng lại.
Lời khuyên cho hai phía
Với người muốn yêu cầu: biện pháp khẩn cấp tạm thời rất mạnh, nhưng là con dao hai lưỡi. Hãy chọn biện pháp vừa đủ, có chứng cứ về nguy cơ thật, và sẵn sàng khoản bảo đảm. Với tranh chấp giá trị lớn, nên có luật sư soạn đơn để tránh bị bác hoặc bị kiện ngược.
Với người bị áp dụng: đừng tìm cách lách bằng việc chuyển tài sản khác đi hay mở tài khoản mới để chuyển dòng tiền, vì có thể bị coi là cố tình tẩu tán và chịu hậu quả nặng hơn. Con đường đúng là khiếu nại nếu có căn cứ, hoặc nộp tài sản bảo đảm để giải phóng tài sản cần thiết cho hoạt động.
Với cả hai: quyết định có hiệu lực ngay nhưng chỉ là tạm thời. Kết quả cuối cùng vẫn là bản án. Tập trung vào nội dung tranh chấp, đừng để cuộc chiến về biện pháp tạm thời làm cạn sức của chính mình. Nhiều vụ việc, chính việc tài sản bị phong toả lại tạo ra động lực để hai bên ngồi lại thương lượng; khi đó, thoả thuận nên ghi rõ việc người yêu cầu sẽ đề nghị huỷ biện pháp, khoản bảo đảm xử lý ra sao, và mốc thời gian cụ thể cho từng việc.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định phong toả tài khoản của toà có kháng cáo được không?
Không kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Đương sự có quyền khiếu nại tới Chánh án toà đang giải quyết vụ án trong thời hạn luật định, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị. Quyết định giải quyết khiếu nại của Chánh án là quyết định cuối cùng ở giai đoạn đó.
Tài khoản bị phong toả có được rút phần tiền vượt quá số bị phong toả không?
Về nguyên lý, phong toả chỉ áp cho số tiền ghi trong quyết định. Phần vượt quá vẫn sử dụng được. Nếu ngân hàng phong toả toàn bộ, hãy mang quyết định tới ngân hàng và cơ quan thi hành án để đề nghị điều chỉnh đúng phạm vi.
Muốn yêu cầu cấm bán nhà của bên kia thì có phải nộp tiền không?
Với biện pháp cấm chuyển dịch quyền về tài sản đang tranh chấp và một số biện pháp khác, người yêu cầu phải nộp một khoản bảo đảm do toà ấn định. Khoản này để bảo vệ bên kia nếu yêu cầu sai. Mức cụ thể do toà quyết định theo từng vụ.
Làm sao để giải phóng tài sản bị kê biên khi đang cần dùng?
Bạn có thể nộp tài sản bảo đảm khác để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, và đề nghị toà huỷ hoặc thay đổi biện pháp. Hoặc chứng minh tài sản đó không thuộc diện tranh chấp. Hai bên cũng có thể thoả thuận để người yêu cầu đề nghị huỷ.
Bị áp dụng biện pháp sai, thua thiệt nhiều thì đòi ai?
Nếu sai do người yêu cầu, bạn đòi người đó bồi thường, khoản bảo đảm họ nộp có thể được dùng. Nếu sai do toà tự ý hoặc vượt quá yêu cầu, bạn có thể yêu cầu Nhà nước bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, cần văn bản xác định hành vi trái pháp luật.
Vụ án kết thúc thì biện pháp khẩn cấp tạm thời còn hiệu lực không?
Biện pháp được xử lý theo kết quả vụ án. Nếu bên yêu cầu thắng, biện pháp thường tiếp tục để phục vụ thi hành án cho tới khi cơ quan thi hành án xử lý. Nếu bên yêu cầu thua hoặc vụ án bị đình chỉ, biện pháp thường bị huỷ và tài sản được giải phóng.