Hợp đồng do người chưa đủ 18 tuổi ký không mặc nhiên vô hiệu; nó chỉ bị toà tuyên vô hiệu khi theo luật giao dịch đó phải do cha mẹ (người đại diện) xác lập hoặc đồng ý, mà lại không có, và người đại diện yêu cầu. Bộ luật Dân sự 2015 chia người chưa thành niên theo ba mốc tuổi: dưới 6 tuổi, từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi, từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi. Mỗi nhóm được tự làm một phạm vi việc khác nhau.
Với người bán hàng, cho vay hay nhận đặt cọc, câu hỏi thực tế là: bán chiếc xe máy cho một học sinh 16 tuổi, nhận chuyển khoản mua điện thoại từ một em 13 tuổi, hay cho con nhà hàng xóm vay tiền, nếu cha mẹ em đó đến đòi lại thì sao. Bài này trả lời theo từng mốc tuổi, kèm các ngoại lệ để giao dịch không bị huỷ và cách hai bên hoàn trả khi bị huỷ.
Ba mốc tuổi và phạm vi được tự mình giao dịch
Bảng tóm tắt theo Bộ luật Dân sự 2015. Luật chuyên ngành có thể đặt điều kiện riêng, ví dụ tuổi giao kết hợp đồng lao động, tuổi đứng tên một số tài khoản, nên khi gặp lĩnh vực cụ thể cần đối chiếu thêm.
| Độ tuổi | Tự mình làm được | Cần cha mẹ hoặc người đại diện |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Không tự xác lập giao dịch | Mọi giao dịch đều do người đại diện xác lập, thực hiện |
| Từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi | Giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp với lứa tuổi | Các giao dịch khác phải được người đại diện đồng ý |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Tự xác lập, thực hiện phần lớn giao dịch dân sự | Giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác mà luật đòi hỏi phải có người đại diện đồng ý |
Điểm hay bị bỏ qua nằm ở dòng cuối. Một em 16 tuổi được tự mua điện thoại, quần áo, khoá học; nhưng xe máy, ô tô là động sản phải đăng ký, nên mua bán xe vẫn cần cha mẹ đồng ý. Người bán nhìn thấy em đã có căn cước, có tiền mặt, thường nghĩ thế là đủ, và đó chính là khe hở dẫn tới tranh chấp.
Khi nào giao dịch bị tuyên vô hiệu
Giao dịch do người chưa thành niên xác lập, thực hiện bị toà tuyên vô hiệu khi hội đủ hai điều: theo luật giao dịch đó phải do người đại diện xác lập hoặc phải được người đại diện đồng ý, và người đại diện có yêu cầu. Người bán, người cho vay không có quyền tự lấy lý do tuổi để huỷ giao dịch khi thấy bất lợi; cơ chế này sinh ra để bảo vệ người chưa thành niên.
Ví dụ giả định: một cửa hàng xe máy ở Hà Nội bán chiếc xe số cho một học sinh 16 tuổi. Em trả tiền mặt, ký giấy mua bán, đi đăng ký xe. Một tháng sau, cha em đến cửa hàng đòi trả xe, lấy lại tiền vì không hề đồng ý. Đây là tình huống người đại diện có cơ sở yêu cầu tuyên vô hiệu, vì xe là động sản phải đăng ký. Cửa hàng không thể lấy lý do em đã đủ 15 tuổi để từ chối.
Ngược lại, nếu người cha biết từ đầu, đi cùng con đến cửa hàng, góp tiền và chỉ đổi ý khi thấy giá xe trên thị trường giảm, thì việc đã đồng ý là chứng cứ quan trọng. Sự đồng ý không bắt buộc phải là văn bản, nhưng không có văn bản thì việc chứng minh sau này khó hơn nhiều.
Bốn ngoại lệ: giao dịch không bị huỷ dù thiếu cha mẹ
Giao dịch đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày phù hợp với lứa tuổi. Mua đồ ăn, vở viết, vé xe buýt, một bộ quần áo, đóng tiền học thêm. Câu hỏi luôn là “phù hợp với lứa tuổi” đến đâu: một chiếc điện thoại phổ thông cho em 14 tuổi khác hẳn chiếc điện thoại đắt tiền mua bằng tiền tiết kiệm của cả nhà.
Giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người chưa thành niên. Ví dụ em được tặng một chiếc xe đạp không kèm điều kiện, hoặc được xoá một khoản nợ. Giao dịch chỉ có lợi cho em thì không có lý do để huỷ.
Giao dịch được chính người đó thừa nhận sau khi đã thành niên. Một người ký mua đồ khi 17 tuổi, sau khi đủ 18 tuổi tiếp tục trả góp, dùng tài sản và thể hiện rõ việc chấp nhận, thì giao dịch không còn bị tuyên vô hiệu vì lý do tuổi.
Thời hiệu đã hết. Yêu cầu tuyên vô hiệu vì lý do người chưa thành niên xác lập có thời hiệu ngắn theo Bộ luật Dân sự 2015. Hết thời hiệu mà không ai yêu cầu thì giao dịch được coi là có hiệu lực. Cách tính mốc thời hiệu có bài riêng ở trang chuyên về thời hạn; ở đây chỉ cần biết là người đại diện không thể để rất lâu rồi mới đòi.
Vay tiền, mua trả góp, đặt cọc: ba ca dễ vướng nhất
Vay tiền là chỗ rủi ro cho người cho vay. Với em từ 6 đến dưới 15 tuổi, cho vay một khoản vượt quá nhu cầu sinh hoạt hằng ngày mà không hỏi cha mẹ thì khả năng đòi được bằng con đường pháp lý rất thấp. Với em từ 15 đến dưới 18 tuổi, khoản vay tiền mặt về nguyên tắc em được tự xác lập, nhưng khi có tranh chấp, toà còn xem em có tài sản riêng để trả hay không, và cha mẹ chỉ chịu trách nhiệm trong phạm vi luật định chứ không tự động phải trả thay mọi khoản con vay.
Mua trả góp và mở tài khoản tín dụng thường bị chặn từ phía tổ chức tín dụng, vì hầu hết đặt điều kiện đủ 18 tuổi. Rắc rối hay gặp hơn là các khoản “trả sau” giữa cá nhân: chủ tiệm điện thoại cho học sinh cầm máy về, hẹn trả dần. Khi em không trả được, chủ tiệm đến nhà đòi cha mẹ. Nếu cha mẹ không đồng ý từ đầu và yêu cầu tuyên vô hiệu, hai bên quay về hoàn trả: em trả máy, tiệm trả số tiền đã nhận.
Đặt cọc cũng vậy. Một em 15 tuổi đặt cọc mua lại chiếc xe máy cũ của người quen: hợp đồng đặt cọc gắn với giao dịch mua xe vốn cần cha mẹ đồng ý, nên số phận của khoản cọc đi theo giao dịch chính. Bên nhận cọc khó áp dụng phạt cọc với em khi cha mẹ không biết, không đồng ý.
Bị tuyên vô hiệu thì tiền và đồ xử lý ra sao
Nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự 2015: giao dịch vô hiệu không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ từ thời điểm xác lập, hai bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Không trả được bằng hiện vật thì trả bằng tiền. Bên nào có lỗi gây thiệt hại thì bồi thường.
Ví dụ giả định: em 14 tuổi ở Đà Nẵng lấy tiền tiết kiệm của gia đình mua một chiếc máy tính bảng 15 triệu đồng tại một cửa hàng. Mẹ em yêu cầu huỷ. Cửa hàng phải trả lại tiền, em trả lại máy. Nếu máy đã trầy xước, giá trị giảm, câu hỏi bồi thường phụ thuộc lỗi: cửa hàng có hỏi tuổi, có thấy em mặc đồng phục học sinh không; em có khai gian tuổi không. Không có đáp án chung, toà sẽ xem từng chi tiết.
Với người bán, bài học thực tế là lỗi không chỉ nằm ở người mua nhỏ tuổi. Bán một món đồ giá trị lớn cho người trông rõ là học sinh mà không hỏi gì, khi có tranh chấp, thường bị đánh giá là có phần lỗi. Một câu hỏi về tuổi và một cuộc gọi cho phụ huynh rẻ hơn nhiều so với một vụ đòi hoàn trả.
Người bán, người cho vay nên làm gì để khỏi vướng
Những việc nhỏ dưới đây áp dụng cho cửa hàng, người bán đồ cũ, chủ cho thuê phòng trọ sinh viên, người cho vay trong xóm:
- Với món hàng giá trị lớn hoặc phải đăng ký (xe máy, ô tô, nhà đất), hỏi giấy tờ tuổi và yêu cầu cha mẹ đi cùng hoặc có văn bản đồng ý.
- Với hợp đồng thuê phòng của sinh viên chưa đủ 18 tuổi, để cha mẹ cùng ký hoặc ký bảo lãnh, ghi rõ ai trả tiền thuê.
- Không cho người chưa thành niên vay tiền mà không báo cha mẹ; khoản vay giữa người quen dễ biến thành chuyện không đòi được.
- Với bán hàng trực tuyến, nếu có dấu hiệu người mua nhỏ tuổi (tài khoản học sinh, giọng nói, thông tin giao hàng là trường học), chậm lại một nhịp để xác nhận với người lớn.
- Lưu lại tin nhắn, hoá đơn và mọi dấu hiệu cho thấy cha mẹ biết và đồng ý; đây là chứng cứ quan trọng nhất nếu sau này có yêu cầu tuyên vô hiệu.
Với cha mẹ, chiều ngược lại cũng đúng: phát hiện con tự ý mua món đồ lớn hay vay tiền, nên làm việc với bên kia sớm, bằng văn bản, vì thời hiệu yêu cầu không kéo dài vô hạn.
Những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: “Đủ 16 tuổi có căn cước thì được mua bán mọi thứ.” Căn cước chứng minh danh tính, không mở rộng năng lực giao dịch. Mua bán xe máy, nhà đất vẫn cần người đại diện đồng ý cho tới khi đủ 18 tuổi, trừ trường hợp luật chuyên ngành có quy định khác.
Hiểu lầm thứ hai: “Con vay thì cha mẹ phải trả.” Cha mẹ không tự động gánh mọi khoản nợ của con. Trách nhiệm của cha mẹ phát sinh trong phạm vi luật định, ví dụ bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra, hoặc khi chính cha mẹ đã đồng ý với giao dịch.
Hiểu lầm thứ ba: “Giao dịch đã xong rồi thì thôi, không đòi được.” Việc đã giao tiền, giao hàng không ngăn người đại diện yêu cầu tuyên vô hiệu, miễn còn thời hiệu và không rơi vào các ngoại lệ. Ngược lại, hiểu lầm thứ tư của phía cha mẹ: “Con chưa 18 thì mọi thứ con ký đều vô hiệu.” Phần lớn giao dịch nhỏ hằng ngày vẫn có hiệu lực, và với em từ đủ 15 tuổi, phạm vi tự giao dịch khá rộng.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh 17 tuổi mua xe máy, cửa hàng đã làm giấy tờ đăng ký xe thì cha mẹ còn yêu cầu huỷ được không?
Được, nếu cha mẹ không đồng ý và yêu cầu trong thời hiệu. Xe máy là động sản phải đăng ký nên giao dịch cần người đại diện đồng ý. Việc đã đăng ký xe không làm giao dịch hợp lệ; hai bên sẽ hoàn trả xe và tiền nếu toà tuyên vô hiệu.
Con 13 tuổi tự chuyển khoản mua đồ trên mạng, cha mẹ đòi lại tiền được không?
Với em từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi, giao dịch vượt quá nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi cần cha mẹ đồng ý. Cha mẹ có cơ sở làm việc với người bán để hoàn trả. Thực tế cần giữ hoá đơn, tin nhắn và chứng từ chuyển khoản.
Người chưa thành niên khai gian tuổi để mua hàng thì xử lý thế nào?
Việc khai gian không biến giao dịch thành hợp lệ, nhưng ảnh hưởng tới phần lỗi khi tính bồi thường. Nếu người bán đã hỏi và kiểm tra hợp lý mà vẫn bị lừa, phần lỗi nghiêng về phía người mua; toà xem xét theo từng chứng cứ.
Con 16 tuổi đi làm thêm, ký hợp đồng lao động có cần cha mẹ đồng ý không?
Hợp đồng lao động có quy định riêng trong Bộ luật Lao động về người lao động chưa thành niên, gồm điều kiện công việc, thời giờ làm việc và sự đồng ý của người đại diện ở một số độ tuổi. Nên đối chiếu quy định hiện hành của Bộ luật Lao động thay vì áp thẳng Bộ luật Dân sự.
Người cho vay có tự yêu cầu huỷ giao dịch vì người vay chưa đủ 18 tuổi không?
Không. Quyền yêu cầu tuyên vô hiệu vì lý do này thuộc về người đại diện của người chưa thành niên. Người cho vay muốn đòi lại tiền phải đi theo đường đòi nợ hoặc yêu cầu hoàn trả khi giao dịch bị tuyên vô hiệu.
Sau khi đủ 18 tuổi mới thấy hợp đồng ký năm 17 tuổi bất lợi, có yêu cầu huỷ được không?
Nếu sau khi thành niên người đó đã thừa nhận giao dịch, ví dụ tiếp tục thực hiện, thì không còn yêu cầu được vì lý do tuổi. Nếu chưa thừa nhận và còn thời hiệu, cần xem kỹ hồ sơ cụ thể; đây là tình huống nên hỏi người làm nghề.