Hợp đồng vô hiệu một phần là khi một phần nội dung trái luật hoặc không đáp ứng điều kiện có hiệu lực, nhưng phần đó không ảnh hưởng tới hiệu lực của phần còn lại. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép giữ phần hợp lệ, chỉ gạt bỏ phần sai. Đây là trường hợp gặp nhiều hơn hẳn so với vô hiệu toàn bộ trong tranh chấp hằng ngày.
Những điều khoản hay rơi vào diện này: lãi vay vượt mức luật cho phép, phạt vi phạm vượt trần trong hợp đồng thương mại, điều khoản trong hợp đồng lao động thấp hơn quyền lợi luật định, điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng trong hợp đồng theo mẫu. Bài này giải thích cách từng loại bị xử lý, và khi nào một phần sai kéo cả hợp đồng đổ theo.
Nguyên tắc: gạt phần sai, giữ phần đúng
Ý tưởng đằng sau vô hiệu từng phần khá đơn giản. Các bên đã thoả thuận nhiều nội dung; nếu chỉ một nội dung vi phạm, huỷ toàn bộ sẽ gây thiệt hại không cần thiết cho cả hai bên, nhất là bên đã thực hiện phần lớn cam kết. Luật vì vậy cho phép tách phần vô hiệu ra, phần còn lại vẫn ràng buộc.
Điều kiện then chốt là phần vô hiệu không ảnh hưởng tới hiệu lực của phần còn lại. Câu hỏi thực tế là: nếu bỏ điều khoản đó đi, hợp đồng có còn đứng được không, các bên có còn giao kết nếu biết trước điều khoản đó không có giá trị không. Với một điều khoản về mức lãi, câu trả lời thường là có, vì khoản vay vẫn là khoản vay. Với một điều khoản về đối tượng hợp đồng, câu trả lời thường là không.
Khi một phần vô hiệu, chỗ trống được lấp bằng quy định của luật. Lãi vượt mức thì phần vượt không có hiệu lực; quyền lợi lao động thấp hơn luật thì áp mức luật định hoặc thoả ước lao động tập thể; điều khoản bất lợi cho người tiêu dùng không có hiệu lực thì quan hệ được giải quyết theo quy định chung.
Những điều khoản hay bị vô hiệu một phần
Bảng tóm tắt các nhóm thường gặp. Mức trần và quy định chuyên ngành có thể thay đổi; con số trong bảng là mức đang áp dụng theo luật gốc, khi dùng cho hồ sơ cụ thể hãy đối chiếu văn bản hiện hành.
| Điều khoản | Quy định thường áp dụng | Phần bị gạt bỏ |
|---|---|---|
| Lãi suất vay giữa cá nhân, tổ chức không phải tổ chức tín dụng | Bộ luật Dân sự 2015: lãi thoả thuận không vượt 20%/năm của khoản tiền vay, trừ luật khác có liên quan quy định khác | Phần lãi vượt mức trần không có hiệu lực |
| Phạt vi phạm trong hợp đồng thương mại | Luật Thương mại 2005: tổng mức phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, trừ một số trường hợp riêng | Phần phạt vượt mức thường bị điều chỉnh về mức trần |
| Quyền lợi trong hợp đồng lao động | Bộ luật Lao động 2019: nội dung về quyền, nghĩa vụ thấp hơn luật hoặc thoả ước bị vô hiệu từng phần | Áp quyền lợi theo luật hoặc thoả ước thay cho phần đó |
| Điều khoản trong hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung | Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023: điều khoản loại trừ trách nhiệm, hạn chế quyền khiếu nại… không có hiệu lực | Riêng điều khoản đó, phần còn lại vẫn áp dụng |
| Điều khoản cấm kết hôn, cấm sinh con, giữ giấy tờ gốc của người lao động | Bộ luật Lao động 2019 cấm giữ bản chính giấy tờ của người lao động và cấm phân biệt đối xử vì tình trạng hôn nhân, thai sản | Điều khoản không có hiệu lực, người lao động không bị ràng buộc |
Điểm chung: người bị bất lợi không cần đòi huỷ cả hợp đồng. Họ chỉ cần chứng minh điều khoản cụ thể trái luật, phần còn lại của quan hệ vẫn chạy, và họ vẫn được hưởng những gì hợp đồng cho phép.
Lãi vay vượt trần: ví dụ cách tính
Ví dụ giả định: anh K ở Nghệ An vay của một người quen 100 triệu đồng, hợp đồng ghi lãi 3% mỗi tháng, tức 36% mỗi năm. Hợp đồng vay không vô hiệu, vì việc cho vay giữa cá nhân là hợp pháp. Nhưng mức lãi vượt 20%/năm theo Bộ luật Dân sự 2015, nên phần lãi từ trên 20% tới 36% không có hiệu lực. Anh K vẫn phải trả gốc và lãi trong giới hạn 20% mỗi năm.
Nếu anh K đã trả lãi theo mức 36% trong một thời gian, phần đã trả vượt trần thường được xem xét trừ vào nợ gốc hoặc hoàn lại, tuỳ yêu cầu và cách toà giải quyết. Cần giữ chứng từ của từng lần trả lãi; không có chứng từ, việc đòi lại phần vượt rất khó.
Mức trần này áp cho quan hệ vay dân sự thông thường. Khoản vay từ tổ chức tín dụng chịu sự điều chỉnh của luật chuyên ngành ngân hàng, không áp thẳng mức 20%. Còn cho vay với lãi suất cao gấp nhiều lần mức trần, có tính chất chuyên nghiệp, thì ngoài phần dân sự còn có thể chạm tới chế tài khác; người vay trong tình huống này nên tìm hỗ trợ pháp lý thay vì tự thương lượng.
Hiểu lầm hay gặp: không phải điều khoản “nặng” nào cũng vô hiệu
Phạt cọc gấp ba, gấp năm lần. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên thoả thuận mức phạt cọc khác với mức mặc định. Một điều khoản phạt cọc gấp ba nghe nặng nhưng không tự vô hiệu chỉ vì nặng; nó vẫn có thể bị xem xét nếu có dấu hiệu khác như giả tạo hay vi phạm điều cấm.
Phạt vi phạm trong hợp đồng dân sự giữa cá nhân. Trần 8% là của Luật Thương mại 2005, áp cho hoạt động thương mại. Hợp đồng dân sự giữa cá nhân, ví dụ thuê nhà để ở, về nguyên tắc do các bên tự thoả thuận mức phạt theo Bộ luật Dân sự 2015, trừ khi luật chuyên ngành có quy định khác.
Điều khoản không cạnh tranh sau khi nghỉ việc. Đây là vùng còn nhiều tranh luận và phụ thuộc phạm vi, thời gian, khu vực. Không thể nói chung là luôn vô hiệu hay luôn hợp lệ; cần xem nội dung cụ thể và quy định chuyên ngành.
Điều khoản ghi bằng chữ nhỏ ở cuối hợp đồng. Cỡ chữ không quyết định hiệu lực. Với hợp đồng theo mẫu, điều quan trọng là bên đưa ra mẫu có thông báo, tạo điều kiện cho người tiêu dùng biết nội dung hay không, và nội dung có thuộc nhóm điều khoản bị luật vô hiệu hay không.
Khi nào một phần sai kéo cả hợp đồng đổ theo
Phần vô hiệu chạm vào lõi của hợp đồng thì không tách được. Ví dụ hợp đồng mua bán mà đối tượng là tài sản bị cấm giao dịch: không thể giữ phần “giá cả” và “giao hàng” khi chính đối tượng đã vô hiệu. Hay hợp đồng chuyển nhượng một thửa đất mà toàn bộ thửa đất không đủ điều kiện chuyển nhượng.
Một dấu hiệu khác là khi các bên sẽ không giao kết nếu biết trước phần đó vô hiệu. Ví dụ giả định: một người đồng ý bán hàng trả chậm chỉ vì có điều khoản lãi chậm trả rất cao; nếu điều khoản lãi bị gạt bỏ, giao dịch vẫn tồn tại vì việc mua bán độc lập với lãi. Nhưng một hợp đồng hợp tác mà phần chia lợi nhuận, linh hồn của thoả thuận, bị vô hiệu thì phần còn lại khó tự đứng.
Nhiều hợp đồng có điều khoản ghi rằng nếu một điều khoản bị vô hiệu thì các điều khoản khác vẫn có hiệu lực. Điều khoản này hữu ích vì thể hiện ý chí các bên muốn giữ hợp đồng, nhưng không ràng buộc toà khi phần vô hiệu thật sự là cốt lõi.
Muốn gạt một điều khoản: ai yêu cầu, làm thế nào
Vô hiệu từng phần không xảy ra tự động trên giấy; trong thực tế nó được đặt ra khi các bên tranh chấp. Người bị bất lợi thường nêu yêu cầu này theo hai cách. Cách thứ nhất là chủ động: khởi kiện yêu cầu toà tuyên điều khoản cụ thể vô hiệu, kèm yêu cầu hoàn lại phần đã trả theo điều khoản đó. Cách thứ hai là phòng thủ: khi bị bên kia khởi kiện đòi tiền phạt, tiền lãi, họ đưa ra ý kiến rằng điều khoản đó trái luật và chỉ chấp nhận phần hợp lệ.
Trước khi đi tới toà, một văn bản gửi bên kia, nêu rõ điều khoản nào, trái quy định nào ở mức nguyên lý, và đề nghị sửa bằng phụ lục, thường giải quyết được nhiều vụ. Bên soạn hợp đồng, nhất là doanh nghiệp, thường không muốn giữ một điều khoản mà họ biết sẽ thua khi ra toà.
Lưu ý về thời hiệu: điều khoản vô hiệu vì vi phạm điều cấm của luật thuộc nhóm không bị giới hạn thời hiệu yêu cầu tuyên vô hiệu; các lý do khác có thể bị giới hạn. Còn thời hiệu đòi lại tiền đã trả là câu chuyện riêng. Cách tính các mốc này có ở trang chuyên về thời hạn; nếu số tiền lớn, nên hỏi người làm nghề sớm.
Khi soạn hoặc rà hợp đồng: cách khoanh vùng rủi ro
Những việc dưới đây giúp hợp đồng của bạn, nếu có sai một chỗ, cũng không sụp cả khối:
- Tách các nội dung độc lập thành điều khoản riêng: giá, thanh toán, lãi chậm trả, phạt vi phạm, bồi thường, giải quyết tranh chấp.
- Với lãi và phạt, ghi rõ căn cứ và để mức trong giới hạn luật áp dụng cho loại quan hệ đó (dân sự, thương mại, lao động).
- Thêm điều khoản về tính độc lập của các điều khoản, và cách các bên thay thế điều khoản bị vô hiệu bằng nội dung gần nhất mà luật cho phép.
- Với hợp đồng lao động và hợp đồng theo mẫu, rà danh sách điều khoản bị cấm trong luật chuyên ngành trước khi phát hành.
- Khi hợp đồng đã ký và phát hiện một điều khoản trái luật, lập phụ lục sửa lại thay vì để tới khi tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng vay ghi lãi 5% một tháng thì có bị vô hiệu toàn bộ không?
Thường không. Việc vay vẫn hợp pháp; chỉ phần lãi vượt mức 20% mỗi năm theo Bộ luật Dân sự 2015 không có hiệu lực. Người vay vẫn phải trả gốc và lãi trong giới hạn cho phép.
Đã trả lãi vượt trần nhiều tháng thì có đòi lại được không?
Phần lãi đã trả vượt mức trần có cơ sở được trừ vào gốc hoặc hoàn lại, tuỳ cách giải quyết của toà. Bạn cần chứng từ của từng lần trả để chứng minh số tiền.
Hợp đồng thuê nhà để ở ghi phạt 30% giá trị hợp đồng có vượt trần không?
Trần 8% là của Luật Thương mại 2005, áp cho hoạt động thương mại. Hợp đồng thuê nhà để ở giữa cá nhân là quan hệ dân sự, mức phạt do các bên thoả thuận theo Bộ luật Dân sự 2015, trừ khi luật chuyên ngành quy định khác.
Điều khoản trong hợp đồng lao động cho trả lương thấp hơn lương tối thiểu thì sao?
Theo Bộ luật Lao động 2019, phần nội dung thấp hơn quy định của luật bị vô hiệu từng phần; người lao động được hưởng mức theo luật. Phần còn lại của hợp đồng lao động vẫn có hiệu lực.
Ai có quyền tuyên một điều khoản hợp đồng vô hiệu?
Toà án tuyên vô hiệu khi giải quyết tranh chấp; với hợp đồng có thoả thuận trọng tài hợp lệ thì hội đồng trọng tài xem xét trong phạm vi vụ tranh chấp. Các bên cũng có thể tự thoả thuận sửa điều khoản bằng phụ lục.
Điều khoản ghi “nếu một điều khoản vô hiệu thì các điều khoản khác vẫn có hiệu lực” có tác dụng gì?
Nó thể hiện ý chí các bên muốn giữ hợp đồng khi có một phần sai, giúp toà dễ áp dụng vô hiệu từng phần. Nhưng nếu phần vô hiệu là lõi của giao dịch, điều khoản này không cứu được toàn bộ hợp đồng.